is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant.
Televisiekijkend Nederland kent Jaap van Zweden als het grote viooltalent dat het schopte tot internationaal topdirigent, als een joviale Amsterdammer die de klassieke muziek uitstekend kan verkopen, en als een betrokken familieman die zich inspant voor mensen met autisme. Orkestmusici kenden ook een andere kant. Van Zweden kan veeleisend zijn, bot en op de man tijdens repetities.
Als het aan het onderzoeksprogramma Pointer (KRO-NCRV) ligt, is ‘veeleisend’ een eufemisme, ‘bot’ een understatement. Pointer-journalisten deden bijna een halfjaar onderzoek naar Van Zweden, spraken rond de vijftig bronnen in binnen- en buitenland en stelden vast dat de dirigent zich herhaaldelijk schuldig heeft gemaakt aan grensoverschrijdend gedrag.
Zo zou hij schreeuwen, musici die in zijn ogen slecht presteren ten overstaan van het orkest aanpakken en aankijken alsof hij ze wil vermoorden. Ook zou hij musici hebben ontslagen als ze tegen hem ingingen. Meerdere musici gaven te kennen kalmeringsmiddelen (bètablokkers, alprazolam) te gebruiken als Van Zweden voor hun orkest stond, zelfs bij repetities. Als Van Zweden langs zou komen, meldden opvallend veel musici zich ziek. Dat hij sponsoren met zich meebracht, zou hij bij orkestdirecties als drukmiddel inzetten.
Ik vond de uitzending overtuigend en clean. De kracht zit in de gedetailleerde verslagen en de vele internationale bronnen.
Van Zweden sloeg een interview met Pointer af, maar bracht wel een statement naar buiten waarin hij zei dat de verhalen hem raken en dat hij altijd openstaat voor kritiek. Hij is eerder herhaaldelijk over zijn werkwijze ondervraagd. Altijd zei hij: het is niet persoonlijk. Je bent niet bang voor míj, je bent gewoon bang omdat je niet genoeg hebt gestudeerd. Wat volgens mij de bron van het probleem is: dat Van Zweden het orkest als zijn instrument ziet.
De vraag is: wat nu? Heeft dit gevolgen voor Van Zwedens carrière? Er zijn dirigenten van ergere dingen beschuldigd, en die hebben amper last gehad van de aantijgingen. Dirigent Pieter Jan Leusink maakte zich volgens het College van de Rechten van de Mens schuldig aan seksuele intimidatie, maar verkoopt concertzalen uit alsof er nooit iets is gebeurd.
Van Zweden is een publieksmagneet. Maar de Nederlandse orkesten waar hij als gastdirigent voor staat, worden gesubsidieerd en daarmee ook beoordeeld op goed werkgeverschap. Het lijkt mij dat hij enige oprechte zelfreflectie moet tonen wil hij ook in Nederland blijven dirigeren.
Voor musici die onder dominante dirigenten moeten werken, is de uitzending een blijk van erkenning. Het zou goed zijn als orkesten veel eerder optreden, de concertmeester voorop, als een dirigent te ver gaat. Orkestmusici mogen zich best realiseren dat zij in de meerderheid zijn.
Als ik de afgelopen jaren iets positiefs schreef over Van Zweden, kreeg ik altijd wel een berichtje van een musicus van het soort: Jaap is helemaal geen topdirigent. Mijn indruk was dat persoonlijke afkeer een oordeel over zijn vakmanschap nogal eens in de weg stond. Van Zweden heeft in zijn carrière waanzinnig veel bereikt. Misschien zou hem wel nog meer zijn gegund als hij iets empathischer was geweest.
Wekelijks neemt Bor Beekman, Robert van Gijssel, Joris Henquet, Merlijn Kerkhof, Anna van Leeuwen of Herien Wensink stelling in de wereld van film, muziek, theater of beeldende kunst.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns