Kapotte telefoon ingeleverd? Grote kans dat hij in Vlaanderen belandt voor de recycling van waardevolle metalen. Zulk hergebruik van strategisch belangrijke grondstoffen kan Europa minder afhankelijk maken van andere landen. Waarom gebeurt het dan nog maar mondjesmaat?
is economieredacteur. Hij is specialist duurzaamheid en circulaire economie.
Als er een hel is voor mobiele telefoons, dan ligt ze in het Vlaamse dorp Hoboken. Een lopende band kiepert de toestellen – of wat er na het shredderen nog van over is – in een walmend, roodgloeiend gat. Geregeld braakt dat rookwolken uit, die hortend en stotend de loeiende afzuiging worden ingetrokken.
Vanachter een glazen wand houden medewerkers van het Belgische bedrijf Umicore de situatie nauwlettend in de gaten. Tussen de brokken telefoon en het andere afval dat erin terechtkomt, zitten plastics en andere materialen die explosief kunnen reageren. Een enkele keer spat er vloeibaar metaal van 1.200 graden Celsius boven de rand uit.
Dit is de smeltoven van Umicore, gelegen in een blauw-wit gebouw zo hoog als een flat − noodzakelijk om ruimte te maken voor alle zware afzuiginstallaties en luchtzuiveraars. Medewerkers die in de buurt van de oven komen, dragen iets wat oogt als een luchtdicht lasmasker, om de schadelijke stoffen niet in te ademen. Een apparaatje op hun rug pompt via een soort stofzuigerslang verse lucht het masker in.
Hoboken is een van de belangrijkste plekken voor de recycling van waardevolle metalen in Europa. Naast aan stukken gescheurde mobieltjes verdwijnen er tal van andere afvalstromen in de dampende opening, zoals afgedankte roetfilters, maar ook bijproducten uit de koperindustrie. Umicore kan hier zeventien metalen terugwinnen: van edelmetalen als goud en zilver, tot exotischer klinkende, maar voor de industrie evenzeer onmisbare metalen als antimoon, dat materialen vuurvast maakt, en palladium, onder meer nuttig voor de productie van waterstof.
De meerderheid van deze grondstoffen heeft de Europese Unie aangemerkt als kritiek. Dit betekent dat allesbehalve zeker is of Europa er altijd genoeg van in huis kan halen. Vaak komen deze metalen uit slechts een handjevol landen, en dat maakt kwetsbaar.
Wat die kwetsbaarheid kan betekenen, blijkt wel uit China’s reactie op de importheffingen van Donald Trump. Het land beperkt de export van zeldzame aardmetalen naar de Verenigde Staten, broodnodig voor onder andere elektrische auto’s, straaljagers en laptops. Een probleem voor de Amerikanen, want China is met afstand ’s werelds grootste exporteur van zeldzame aardmetalen. Sommige zijn zelfs nergens anders te krijgen. Vooral de Amerikaanse defensie- en luchtvaartindustrie vrezen tekorten.
Ook voor Europa zijn het geopolitiek bange tijden. De Verenigde Staten laten onder Trump zien hoe zelfs veronderstelde bondgenoten plots onbetrouwbaar kunnen blijken. En dus zwelt de roep om een onafhankelijker Europa aan.
Dat betekent niet alleen meer Europese mijnbouw en raffinage, maar ook meer hergebruik van belangrijke grondstoffen. Volgens de onafhankelijke denktank Institute for European Environmental Policy wordt nog geen 10 procent van de kritieke grondstoffen in de EU gerecycled. Sommige soorten, zoals zeldzame aardmetalen, worden zelfs niet of nauwelijks hergebruikt. Hoe is dat mogelijk, als politici zich zo druk maken over deze materialen? En hoe kan het beter?
Op een paar honderd meter van de Umicores smeltoven ligt elektronisch afval in de buitenlucht te wachten op de shredder in het gebouw ernaast. Een van de stapels bestaat volledig uit groene printplaten uit het binnenste van telefoons. Het is goed mogelijk dat ze van Nederlandse milieustraten komen. Nederland kent geen bedrijven als Umicore, die waardevolle metalen uit dergelijk afval terugwinnen.
Het industriële complex in Hoboken is enorm. Het bedrijf is sinds 1887 aan de Schelde gevestigd. Destijds nog als raffinaderij die onder meer zink, lood en koper uit mijnbouwertsen haalde. De omslag naar recycling is grotendeels in de afgelopen decennia gemaakt. Inmiddels staat het terrein van 130 hectare vol fabrieken, waarvan de smeltoven er slechts eentje is. Tot in de verre omtrek steken Umicores schoorstenen de lucht in.
In elk van deze fabrieken, onderling verbonden door een omvangrijk buizenstelsel, wordt een ander stapje uit het recycleproces uitgevoerd. Om de metalen die in de smeltoven belanden van elkaar te scheiden, trekt het bedrijf een imposante chemische trucendoos open. Sommige metalen zakken in de oven naar de bodem, terwijl andere juist naar boven komen drijven, zoals olie op water. Verdere scheiding gebeurt onder meer met zuren waarin specifieke metalen oplossen.
De Europese Unie stuurt al jaren aan op meer recycling van kritieke grondstoffen, al heeft de EU nog maar weinig concrete maatregelen genomen. Echt opschieten wil het dan ook nog niet, concludeerde het Nederlandse onderzoeksinstituut TNO onlangs in een inventarisatie over hergebruik van cruciale materialen. ‘Afvalstromen bevatten tal van strategisch belangrijke grondstoffen, waarvan er nog maar weinig worden teruggewonnen.’
Hoe dat komt?
Om te beginnen bereiken veel afgedankte apparaten recyclers niet eens. Ruim de helft van de Nederlanders ouder dan 16 jaar laten oude telefoons verstoffen in de lade, bleek in 2023 nog uit enquête-onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
De inzameling van elektronisch afval schiet dan ook schromelijk tekort, stelt de Inspectie Leefomgeving en Transport. Die plaatste Stichting Open, die wettelijk verplicht is om namens het bedrijfsleven de inzameling van elektronisch afval te regelen, begin april zelfs onder verscherpt toezicht.
Elk jaar lopen recyclebedrijven honderdduizenden kilo’s aan Nederlandse afgedankte apparaten mis, aldus de inspectie. Een deel komt buiten Europa terecht, waar waardevolle materialen uit kapotte apparaten worden gesloopt en de waardeloze resten worden verbrand, met alle milieuverontreiniging van dien.
Stichting Open heeft beterschap beloofd, onder meer door helderder te communiceren over inlevermogelijkheden en door beter te monitoren waar ingeleverd elektronisch afval terechtkomt.
Zelfs als oude apparatuur wordt ingeleverd, worden lang niet alle cruciale metalen eruit gehaald. Simpelweg omdat het niet rendabel is. Recycling van kritieke grondstoffen wordt vrijwel geheel aan de markt overgelaten, zegt industrieel ecoloog Benjamin Sprecher van TU Delft.
‘In je telefoon zitten magneetjes waar het zeldzame aardmetaal neodymium in zit’, zo geeft hij als voorbeeld. ‘Waarschijnlijk zijn ze nog geen cent waard. Dat maakt het moeilijk geld verdienen aan de recycling ervan. Maar zonder die paar cent aan neodymium geen telefoon.’
Neodymium zit in zulke lage concentraties in de meeste apparaten dat ook Umicore het metaal laat voor wat het is. Voor veel andere kritieke grondstoffen geldt hetzelfde. Het recycleproces is te duur, de opbrengst te laag. ‘Natuurlijk, we geven om het milieu, recycling is belangrijk’, zegt Johan Ramharter, directeur van de Umicore-vestiging in Hoboken. ‘Maar aan het einde van de rit moet het economisch uit kunnen.’
Een belangrijke reden dat de Belgische multinational überhaupt goed verdient aan metaalrecycling, is de enorme schaal van het bedrijf, aldus Ramharter. Schaalvoordelen maken de productie efficiënter. Dat Umicore in Hoboken zeventien metalen terugwint uit ongeveer tweehonderd afvalstromen, betekent dat het bedrijf bovendien minder kwetsbaar is voor prijsfluctuaties.
Ramharter ziet nog niet zo snel nieuwe Europese concurrenten ontstaan die iets vergelijkbaars kunnen optuigen. De benodigde investeringen zijn gigantisch, zegt hij, en Umicore had daar decennialang de tijd voor. Onlangs kondigde het bedrijf een nieuwe investering van 400 miljoen euro aan om de capaciteit uit te breiden en in Hoboken nog één nieuw metaal, kobalt, extra terug te winnen. Bijna driekwart van deze kritieke grondstof komt uit de Democratische Republiek Congo.
Maar is er dan helemaal geen mogelijkheid voor kleinere partijen om er tussen te komen? Er zijn wel start-ups die het proberen. Vaak mikken ze op een niche, zoals het recyclen van auto-accu’s of magneten uit windturbines. Of neem het Nederlandse Butter Bridge, dat met een elektrische oven industrieel afval onder handen wil nemen dat nu nog op storthopen terechtkomt, omdat bedrijven het nergens kwijt kunnen voor recycling.
Butter Bridge wil deze afvalstromen smelten tot nog hogere temperaturen dan bij Umicore gebeurt, zegt oprichter Harmen Oterdoom, om er onder andere de kritieke grondstoffen kobalt en vanadium uit terug te winnen. Laatstgenoemde metaal wint Umicore niet terug.
Binnenkort wil Butter Bridge zijn eerste commerciële installatie in het Groningse Delfzijl openen. Of dat gaat lukken is nog de vraag. Het is pittig voor start-ups als de zijne, zegt Oterdoom. Investeerders zijn niet happig om in dit soort kapitaalintensieve recycleprojecten te stappen. De hoge energieprijzen helpen ook niet mee. ‘In Nederland wordt er veel over het recyclen van kritieke grondstoffen gepraat, maar er gebeurt nog weinig.’
Als Europa uit strategisch en milieu-oogpunt écht fors meer kritieke grondstoffen wil hergebruiken, dan moet het volgens de ondernemer anders naar recycling gaan kijken. Door startende recyclebedrijven minder over te leveren aan de grillen van de markt.
Industrieel ecoloog Benjamin Sprecher valt hem bij. Zo hebben Europese start-ups die magneten recyclen volgens hem moeite om op te schalen omdat bedrijven liever kiezen voor goedkopere magneten uit China, geopolitieke kwetsbaarheid of niet.
Sprecher hoopt dat de EU producenten dwingt tot gebruik van een minimumhoeveelheid gerecyclede metalen. Dit kan vormen van recycling levensvatbaar maken die nu nog onrendabel zijn. Vergelijkbare regels gaan al gelden voor gebruik van gerecycled plastic in verpakkingen.
Ook moet Brussel producenten dwingen om producten te ontwerpen die beter te recyclen zijn, vindt hij. Veel apparaten zitten nog vol vastgelijmde, moeilijk verwijderbare onderdelen. In plaats van ze allemaal in één grote smeltpot te gooien, zou hij graag zien dat losse onderdelen vaker een recycletraject doormaken dat is toegesneden op hun specifieke samenstelling.
Dan nog zijn er grenzen. ‘In je telefoon zit hoogstens een halve gram neodymium, in een windturbine zit meer dan duizend kilo’, aldus Sprecher. Het ligt dus voor de hand dat Europa daar eerst zijn inspanningen op richt en niet tegen de klippen op zeldzame aardmetalen uit smartphones gaat proberen te peuteren.
Volgens locatiedirecteur Johan Ramharter van Umicore valt er ook nog genoeg te verbeteren binnen de bestaande recycle-industrie. En niet alleen door meer oude apparatuur in te zamelen. Neem nou het papierwerk dat er in Europa komt kijken bij het aanvoeren van afvalstromen, met alle kosten van dien. Dat werkt recyclebedrijven enorm tegen, zegt hij. ‘Als afval via Duitsland naar ons toe komt, moet er voor elke deelstaat waar het doorheen gaat aparte administratie worden ingevuld.’
Of het veel verandering teweeg gaat brengen moet hij nog zien, maar Ramharter ziet een groeiend besef over het risico op grondstoftekorten. ‘Ik ga ervan uit dat het met de geopolitieke situatie van dit moment een serieuze wake-upcall is voor de Europese politiek.’
Buiten zijn kantoor spuiten groengekleurde vrachtwagens de wegen nat. Het water spoelt metaaldeeltjes die op de grond terecht zijn gekomen het riool in, richting de eigen waterzuiveringsinstallatie van het complex. Daarvandaan gaat het alsnog naar de smeltoven. Zelfs voor een opgewaaid stukje metaal is er hier geen ontsnappen aan de hellepoort.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant