Tienduizenden Polen gingen zondag in Warschau de straat op om steun te betuigen aan hun kandidaat voor de presidentsverkiezingen. Typerend voor de diepe polarisatie in het land waren er twee marsen: één voor de liberale Trzaskowski en één voor de rechts-nationalistische Nawrocki.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Als zijn kandidaat de verkiezingen verliest, ‘breekt er een zwarte periode aan voor Polen’, zegt de gepensioneerde Marek Chapran (78). Voor ondernemer Monika Herbin (51) zou een verkiezingsnederlaag van haar kandidaat betekenen dat ‘we alles verliezen, onze vrijheid, de toekomst van onze kinderen’. Beiden staan tussen een zee van Poolse vlaggen, met als verschil dat rondom Herbin ook veel EU-vlaggen te vinden zijn. Haar kandidaat is Rafał Trzaskowski, de liberale burgemeester van de Poolse hoofdstad. Chapran stemt juist op Karol Nawrocki, gesteund door rechts-nationalistische partij PiS. ‘Hij is een van de grootste Poolse patriotten.’
Alsof de symboliek er al niet duimendik bovenop ligt, met twee verschillende marsen van politieke groepen die al twintig jaar bittere strijd leveren en zeggen van elkaar te verschillen als water en vuur, lopen ze ook nog eens een andere kant op. De ‘Grote Mars van Patriotten’, aanhangers van Trzaskowski, presidentskandidaat voor regeringspartij Burgerplatform, trekt van noord naar zuid. De ‘Grote Mars voor Polen’, aanhangers van Nawrocki, trekt van zuid naar noord. Ze komen elkaar niet tegen, de optochten worden gescheiden door een halve kilometer aan hoofdstedelijke huizenblokken.
Ook gaapt tussen beide groepen een politieke kloof die opnieuw de Poolse verkiezingen domineert, dit keer bij de strijd om het presidentschap. Op 1 juni kiezen de Polen een nieuwe president. Andrzej Duda verlaat na tien jaar het presidentieel paleis in de hoofdstad, na afloop van zijn wettelijke maximum van twee termijnen. Wie zijn plaats inneemt, speelt komende jaren een bepalende rol bij de koers van het land. In de laatste peilingen spant het erom: bij een kiezersonderzoek van Ipsos kreeg elke kandidaat 47 procent van de stemmen, 6 procent van de deelnemers zweeft nog.
Trzaskowski belooft de regering van partijgenoot Donald Tusk te steunen bij haar beleid, zoals het beloofde herstel van de rechtsstaat na acht jaar afbraakbeleid onder PiS. In 2023 kwam Tusk aan de macht maar Duda, die als president zijn veto over wetgeving kan uitspreken, dwarsboomde diens plannen deels. Nawrocki wordt naar verwachting een nog grotere antagonist, die Tusk het regeren onmogelijk zal maken en zo de weg bereidt voor een terugkeer van PiS bij de parlementaire verkiezingen in 2027. ‘We zullen Duda missen’, voorspelde het progressieve dagblad Gazeta Wyborcza in een commentaar.
Poolse kiezers bepalen volgende week dus of het land de koers opgaat die het is ingeslagen onder Tusk. Maar het gaat om meer: op de straten van Warschau marcheren twee visies op het land die haaks op elkaar staan. ‘Trzaskowski staat voor Europa’, zegt beeldhouwer Sławomir Micek (65). ‘En wij willen deel van Europa zijn.’ De rechtse PiS-partij streeft in zijn ogen naar een in zichzelf gekeerd land. De 24-jarige serveerster Zuzanna, die niet met haar achternaam in de krant wil, vreest bij de andere mars juist dat Trzaskowski ‘een westers land van ons wil maken. Maar ik wil geen regenboog-Polen, zonder tradities en de kerk. Ook zal hij meer migranten binnenlaten.’
Beeldhouwer Micek voorziet ‘chaos’ als Nawrocki wint. ‘De president en regering zullen de hele tijd in de clinch liggen. En daarna keert Polen terug in de handen PiS’, vreest hij. In de campagne positioneert Trzaskowski zich als een bolwerk tegen extremisme, nadat behalve de door PiS gesteunde Nawrocki ook uiterst rechtse kandidaten een uitzonderlijk goed resultaat boekten in de eerste verkiezingsronde: gezamenlijk kregen ze meer dan de helft van de stemmen.
Om zijn punt kracht bij te zetten, kon Trzaskowski tijdens de mars rekenen op een bijzondere gast: de kersverse Roemeense president Nicusor Dan, die vorige week zijn uiterst rechtse tegenkandidaat versloeg bij de verkiezingen. ‘Vorige week heeft heel Roemenië gewonnen, volgende week zal heel Polen winnen’, zei hij. Bij de andere mars roepen de Roemeense verkiezingen heel andere connotaties op. De gepensioneerde Chapran is ervan overtuigd dat er met die verkiezingen is gesjoemeld (wat niet waar is) en dat dit ook in Polen zal gebeuren. ‘We zullen ons niet overgeven. Dan gaan we de straat op.’
Het is de eerste keer sinds de Poolse onafhankelijkheid in 1989 dat presidentskandidaten gelijktijdig een mars in dezelfde stad organiseren. De demonstraties verliepen rustig. Over het aantal deelnemers wordt traditiegetrouw de rest van de dag gebakkeleid. Nieuwssite Onet waagde zich ’s middags aan een voorzichtige eerste schatting: de mars van Nawrocki zou 70 duizend deelnemers tellen, die van Trzaskowski 130- à 160 duizend. Beide kandidaten – Trzaskowski speelt in de hoofdstad waar hij burgemeester is een thuiswedstrijd – zien hun drukbezochte mars als een opsteker nu de eindsprint begint.
Alleen met Trzaskowski als president ‘kunnen we Polen veranderen zoals we beloofden’, sprak premier Tusk zondag. ‘Polen wil verandering’, zei ook Nawrocki, die verder noemde dat Polen niet zitten te wachten op een ‘regering die alles controleert’. Hij vergat daarbij gemakshalve dat dit onder PiS juist acht jaar lang het geval was. Om volgende week een zege te behalen, is mobilisatie van hun achterban van groot belang. Even relevant zijn de kiezers die niet met zoveel toewijding de straten opgaan: een steeds grotere groep van voornamelijk jonge Polen keert zich af van de twee grote partijen die al twintig jaar de politiek domineren.
Aan het einde van Trzaskowski’s mars, op het Grondwetplein, komt Kosma Gaillard (23) een kijkje nemen. ‘Als jongere heb je niet veel politieke opties in Polen.’ Maar hij put hoop uit de opkomst. ‘Want Trzaskowski staat het dichtstbij mijn waarden, zoals goed samenwerken met Europa.’ De student industrieel ontwerp kijkt sceptisch naar de semantische strijd tussen beide politieke groepen, hoe ze concepten als democratie, patriottisme en vrijheid uitsluitend voor zichzelf claimen. ‘Er is propaganda aan beide kanten. Ze zitten in een tunnel. Dat verdeelt mensen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant