Het is een beladen week voor zwart Amerika. Burgerrechtenactivist Malcolm X zou afgelopen maandag 100 jaar geworden zijn; zondag is het vijf jaar geleden dat George Floyd werd gedood. Hoe staat de Amerikaanse strijd tegen racisme er nu voor?
is correspondent Verenigde Staten van de Volkskrant. Ze woont in New York.
Over de Malcolm X Boulevard in Harlem, New York, galmen de woorden van Ben Crump uit de luidspreker. ‘We moeten doorgaan met ons gevecht voor rechtvaardigheid’, zegt de befaamde Amerikaanse burgerrechtenadvocaat. ‘Koste wat kost!’
Hij staat op het podium in een zaal van het National Action Network, een organisatie die zich inzet voor gelijke rechten voor alle Amerikanen. Crump (55) stond honderden slachtoffers van politiegeweld bij, maar zal de geschiedenisboeken ingaan als advocaat van de familie van George Floyd.
Deze zondag vijf jaar geleden werd de 46-jarige Floyd in Minneapolis gedood door politieagent Derk Chauvin, die meer dan negen minuten op zijn nek knielde, ondanks dat Floyd riep – en tenslotte fluisterde – dat hij niet kon ademen. Beelden van de gebeurtenis gingen de wereld over.
Het levert in het Amerika van nu nieuwe spanningen op. Chauvin kreeg 22,5 jaar cel, al is het de vraag of hij die zal uitzitten. Naar verluidt overweegt Donald Trump hem gratie te verlenen.
‘We zijn nog altijd in gevecht voor George Floyds nalatenschap’, zegt Crump na zijn toespraak. ‘We hebben grote, geleidelijke vooruitgang geboekt. Maar we zien nu weer dat eeuwenlange onderdrukking niet van de ene op de andere dag ongedaan gemaakt kan worden.’
Radicaal-rechtse politici en conservatieve influencers als Ben Shapiro oefenen druk uit op de Amerikaanse president om Chauvin te laten gaan. ‘Ik steun de oproep om Derek Chauvin gratie te verlenen en vrij te laten’, schreef Congreslid Marjorie Taylor Greene woensdag op X.
Minneapolis, waar Floyd werd gedood, maakt zich ondertussen op voor mogelijke onrust. Gouverneur Tim Walz heeft voor de zekerheid extra eenheden klaargezet in het geval de president inderdaad overgaat tot gratie.
‘De strijd tegen racisme zal nooit voorbij zijn’, zegt Crump. ‘Zwarte Amerikanen hebben al 400 jaar tegen onderdrukking en racisme moeten vechten. Wat George Floyd is overkomen, en die tal van andere zaken die blijven voorkomen, toont dat het gevecht nooit zal stoppen.’
Floyds dood veroorzaakte vijf jaar geleden een wereldwijde schokgolf. Twintig miljoen Amerikanen gingen de straat op om zich uit te spreken tegen politiegeweld en racisme. In meer dan negentig landen werd gedemonstreerd, ook in Nederland. Bedrijven spraken hun steun uit voor meer diversiteit en doneerden geld aan de Black Lives Matter-beweging, die uitgroeide tot de grootste protestbeweging die het land ooit kende. Boeken over institutioneel racisme vlogen over de toonbank. Aan eettafels over de hele wereld werden ongemakkelijke gesprekken gevoerd over de ongelijke verdeling van welvaart, onderwijs en zorg.
En toen kwam de tegenaanval.
Rechtse politici moesten niets hebben van die nationale afrekening met institutioneel racisme. Boeken hierover zijn in conservatieve plaatsen uit bibliotheken verbannen. Zwarte activisten, journalisten en politici werden weggezet als radicaal. En sinds Trumps terugkeer in het Witte Huis dit jaar wordt deze tegenwerking in officieel beleid verankerd.
Een greep uit de maatregelen die president Trump in zijn eerste honderd dagen nam. Hij herriep een historisch presidentieel decreet uit 1965 dat gelijke kansen op werk verplicht en hief een agentschap op dat minderheden en vrouwen ondersteunt die een bedrijf beginnen. Initiatieven die diversiteit, gelijkheid en inclusie bevorderen noemt hij ‘racistisch’ tegenover de witte bevolking, die juist eeuwenlang middels wetgeving is bevoorrecht. Ook sluit de overheid geen contracten meer met bedrijven die inclusieve waarden nastreven en zijn namen van zwarte militaire helden van overheidspagina’s verwijderd.
Vijf jaar George Floyd is niet de enige reden dat het een beladen week is voor Amerika. Terwijl diens dood wordt herdacht, wordt het leven gevierd van burgerrechtenactivist Malcolm X (1925-1965), die deze week honderd jaar zou zijn geworden. Op het podium in Harlem is er verjaardagstaart en zingen zijn dochters, de New Yorkse burgemeester Eric Adams en de beroemde dominee Al Sharpton ‘happy birthday’.
Floyd was nog niet geboren toen Malcolm X stierf, maar de twee zijn met elkaar verbonden. Het waren beiden Amerikanen die miljoenen landgenoten op de been kregen in de strijd voor gelijke rechten van zwarte burgers. ‘De toekomst is in handen van de mensen die vandaag durven op te staan’, staat er in zwarte graffiti gespoten nabij de plek waar George Floyd werd gedood. Het zijn de woorden van Malcolm X.
De rechten van zwarte Amerikanen hebben in jaren niet zo onder druk gestaan als nu. Trumps aanvallen op de zwarte gemeenschap zouden voer kunnen zijn voor hernieuwd activisme – maar daarvan zijn maatschappijbreed nog geen tekenen te zien.
Wat zou Malcolm X hebben gevonden van het Trump-tijdperk waar het land in is gestort? Zijn middelste dochter Ilyasah Shabazz (62) moet even nadenken als ze van het podium af die vraag gesteld krijgt. ‘Als mijn vader vandaag ineens zou opstaan, dan zou hij verandering eisen’, zegt ze. ‘Gewoon eisen dat Amerika zijn belofte van vrijheid en rechtvaardigheid voor al haar burgers nakomt, en praten over de mensenrechten van alle mensen.’
Intussen verbleken in het land juist de herinneringen aan de protesten van vijf jaar geleden. De metersgrote knalgele letters ‘Black Lives Matter’ die het asfalt sierden in een straat die leidt naar het Witte Huis, zijn door de nieuwe regering verwijderd. Ook is de George Floyd Justice in Policing Act, een wetsvoorstel dat agenten verantwoordelijk houdt voor geweldgebruik, nooit werkelijkheid geworden wegens Republikeins verzet.
Deze week nog draaide Trumps ministerie van Justitie beleid terug dat agenten beter moet monitoren in beruchte steden als Minneapolis en Louisville, waar Breanna Taylor in 2020 werd gedood door politiegeweld. De president is tegen meer toezicht op agenten en vindt juist dat de politie meer geweld moet kunnen inzetten.
Ook de statistieken geven een weinig hoopgevend beeld. Politiegeweld is de afgelopen vijf jaar niet af-, maar juist toegenomen. De politie doodde vorig jaar ruim elfhonderd Amerikanen, een stijging van 0,3 procent in het aantal doden per miljoen inwoners. Het jaar 2024 was dodelijker dan de tien jaar ervoor. Nog altijd worden zwarte Amerikanen onevenredig vaak slachtoffer van dodelijk politiegeweld. In 2020 was het slachtoffer in minstens 243 gevallen zwart, in 2024 waren dat er 248. Rond de 20 procent van het totaal dus, terwijl zwarte Amerikanen maar 14,4 procent van de bevolking uitmaken.
‘Het is een illusie om te denken dat de onderdrukking tegen ons verminderd is, of minder zal worden’, zegt Yusef Salaam (51) tegen de Volkskrant tijdens de bijeenkomst in Harlem. Salaam werd als tiener slachtoffer van het rechterlijke systeem toen hij onterecht werd veroordeeld voor de verkrachting en mishandeling van een hardloopster in Central Park eind jaren tachtig. Hij werd zeven jaar lang opgesloten, voor een misdaad die hij niet had begaan. Hij en de andere onschuldige tieners kwamen bekend te staan als de ‘Central Park Five’. Sinds vorig jaar zit Salaam in de gemeenteraad van New York – een van de weinige manieren, zegt hij, om als Amerikaan invloed te kunnen uitoefenen op het systeem.
Het was Trump, destijds een invloedrijke vastgoedmagnaat in New York, die beweerde dat de 15-jarige Salaam schuldig was. Hij riep in 1989 in een paginagrote advertentie zelfs op tot de doodstraf voor hem en vier andere tieners. Een kwart eeuw later is Donald Trump president en Yusef Salaam een lokale politicus.
‘Ik voelde me gesterkt door de protesten die volgden op de dood van George Floyd, maar ik weet inmiddels dat het moeilijk is om het verschil te maken als er politici zijn die succesvol inspelen op de angsten van mensen’, zegt Salaam. ‘Eigenlijk staan we nu waar we altijd hebben gestaan en altijd zullen staan.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant