BODEGRAVEN - Vermoorde kinderen in Bodegraven en verkrachte meisjes in de Scheveningse Bosjes. Beschuldigingen die al jaren rondgaan, zonder dat er ook maar iets van bewijs voor wordt gevonden. Daarom is actie tegen complotdenkers nodig volgens professor Jan-Willem van Prooijen. 'De radicale denkers achter dit soort complotten zijn heel moeilijk te stoppen.'
Verschillende complottheorieën laaien al jaren weer op. De complotdenkers komen groot in het nieuws als ze massaal naar Bodegraven komen om bloemen te leggen op de begraafplaats.
De kinderen die daar begraven liggen zouden slachtoffer zijn van een satanisch pedonetwerk, onder leiding van een lokale huisarts en Jaap van Dissel.
De theorie wordt in de maanden erna steeds weerlegd. Er is 'nog geen begin van een bewijs', stelt de rechtbank. Toch blijven de beschuldigingen online komen.
Volgens Van Prooijen, hoogleraar op het gebied van complottheorieën aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is dat niet gek. 'Mensen die hardnekkig in deze complotten geloven hebben hun identiteit hieraan verbonden. Dus zullen ze altijd bewijs zoeken wat bij hun theorie past.'
Bekijk hier de explainer over complottheorieën:
De complottheorie over Bodegraven is niet de eerste en zal ook niet de laatste zijn, stelt Van Prooijen. 'Complottheorieën bestaan eigenlijk al zolang als de mensheid.'
'Dat is ook niet zo gek, want mensen zweren soms echt samen en zolang mensen samenzweren zullen er mensen zijn met theorieën dat anderen samenzweren. We weten dat complotdenken al gebeurde in de Romeinse tijd.'
Deze theorieën hebben vaak een ding gemeen: kinderen zijn het slachtoffer. 'We zien vaak dat de theorie is dat kinderen ontvoerd worden door een kwaadaardig complot en dan vervolgens misbruikt worden of satanistische rituelen op worden uitgevoerd of bijvoorbeeld het bloed wordt gedronken.'
'Tegenwoordig zie je ze weer heel veel, zoals bij Bodegraven. Maar eigenlijk zijn deze complotten dus al zo oud als de weg naar Kralingen', vertelt de hoogleraar.
In de Verenigde Staten kwam het complot in het nieuws door pizzagate. Democratische leiders zouden bij een pizzeria in Washington 'pizza's' bestellen. Maar de bestellingen zouden codetaal zijn voor jonge kinderen.
Een van de gelovers in pizzagate pakte een geweer uit de schuur om de pizzeria binnen te vallen om de kinderen te bevrijden. Er was geen verborgen ruimte en er waren dus ook geen vermiste kinderen.
Volgens Van Prooijen is het niet gek dat wereldwijd de kinderen als slachtoffer worden 'gebruikt' in de theorieën. 'Complotdenkers proberen de wereld te verklaren door uit te gaan van het kwade in de mens. En kinderen zijn de ultieme onschuld. Dus wat is er kwaadaardiger dan kinderen wat aandoen.'
Volgens Van Prooijen is het niet gek dat de complottheorieën de laatste jaren weer in opkomst zijn. 'Complottheorieën nemen toe in crisissituaties, zoals onlangs met de coronapandemie.'
'Ook komen ze vaker voor onder mensen die het moeilijk hebben. Denk aan mensen in armoede, die gediscrimineerd worden of die het moeilijk hebben. Voor hen is het een manier om met hun situatie om te gaan.'
Het is volgens Van Prooijen soms lastig te zien of iets een complot is of niet. 'Er is ook een heel grijs gebied waar legitieme vermoedens stoppen en waar een complottheorie begint. Want soms zijn er terechte vermoedens van een misstand die achteraf niet waar blijken te zijn. Of andersom.'
De hoogleraar geeft hierbij een bekend voorbeeld. 'In Amerika werd in 1972 ingebroken in het Watergate-hotel. In 1974 trad president Nixon af omdat hij de opdracht had gegeven.
Maar het jaar ervoor gingen de geruchten al dat hij erbij betrokken zou zijn. Op dat moment was dat niet meer dan een complottheorie, want het was nog niet bewezen. Pas toen er bewijs kwam, was het geen theorie meer.'
Zorg is dat de verspreide complotten zorgen voor onschuldige slachtoffers. Zo deden de ouders van de overleden kinderen aangifte tegen de complotdenkers in Bodegraven. Ook stond bekend complotdenker Max van den B. bij minister Kaag in Den Haag voor de deur met een brandende fakkel.
Net als de verspreiders rond Bodegraven is Van den B. veroordeeld voor zijn actie. Het heeft er niet voor gezorgd dat deze denkers zijn gestopt. Via Telegram en X roepen ze hun volgers nog steeds op om in actie te komen. 'Voor de kinderen', zeggen ze daar dan altijd bij.
De kans dat dit soort complotdenkers op andere gedachten kunnen worden gebracht is klein volgens Van Prooijen. 'Mensen die hardnekkig in deze complotten geloven hebben hun identiteit verbonden aan een complot. Dat betekent dat ze bewijs erbij gaan zoeken dat hun complot klopt.'
'En dan kun je wel zeggen dat hun theorie niet waar is, maar dat kan heel gemakkelijk aan de kant worden geschoven, want de mensen die het onderzocht hebben zijn onderdeel van het complot.'
Toch is er niet helemaal niks te doen tegen complottheorieën. Maar volgens Van Prooijen moet je dan wel onderscheid maken tussen verschillende complotdenkers.
'Het is belangrijk onderscheid te maken tussen de radicale en de gematigde complotdenkers. Mensen als die man met de fakkel of die achter Bodegraven zitten, zijn heel moeilijk te stoppen of op andere ideeën te brengen. Maar dat betekent niet dat je niets aan hun gedrag kunt doen. Sommige mensen zijn, en terecht ook, gewoon vervolgd.'
'Tegelijkertijd betekent dat niet dat interventies geen zin hebben', vervolgt de Amsterdamse hoogleraar. 'Vergeet niet dat veel mensen gevoelig zijn voor complottheorieën, maar die ook gevoelig zijn voor bewijs. Door de theorieën te weerleggen, debunken, of labels geven op social media waarin staat dat de informatie waarschijnlijk niet waar is hebben bewezen wel degelijk te werken.'
Sociale media spelen bij de ontwikkeling van de theorieën een belangrijke rol. 'Het zorgt ervoor dat mensen makkelijker gelijkgestemden kunnen vinden. Als je in de jaren zeventig geloofde dat de aarde plat was, dan was je de dorpsgek. Nu heb je zo een hele gemeenschap gevonden die er net zo over denkt.'
Van Prooijen pleit er dan ook voor dat leerlingen al in het middelbaar onderwijs les krijgen in dit onderwerp. 'We moeten mensen weerbaarder maken. We moeten hen leren hoe ze door de valse retoriek van influencers kunnen prikken.'
Bekijk hier onze eerdere explainer over de complottheorie van Bodegraven:
Source: Omroep West Den Haag