Berggebieden in Europa maken zich op voor een zomer met griezelig snel afkalvende gletsjers. Intussen organiseren activisten al uitvaarten voor de smeltende ijstongen. Een nieuwe studie wijst uit: ook mét klimaatbeleid is het voor veel gletsjers al te laat.
Door Maarten Keulemans
Graphics Eleanor Mohren
Berggebieden in Europa maken zich op voor een zomer met griezelig snel afkalvende gletsjers. Intussen organiseren activisten al uitvaarten voor de smeltende ijstongen. Een nieuwe studie wijst uit: ook mét klimaatbeleid is het voor veel gletsjers al te laat.
Ze hadden er een evenement van gemaakt, daar in de bergen. Compleet met sonoor zingende boeddhistische monniken, tegen een achtergrond van besneeuwde bergtoppen en een tintelblauwe lucht zoals je die alleen op grote hoogte ziet. Zo nam een plukje van zo’n vijftig onderzoekers en ambtenaren deze maand in Nepal plechtig afscheid van de Yalagletsjer, die afgelopen decennia in hoog tempo verpieterde.
Boeddhistische ceremonie bij de Yalagletsjer in Nepal.
AFP
Restjes gletsjer zullen er nog wel een paar decennia liggen, maar de rekenmeesters van de World Glacier Monitoring Service (WGMS) houden de cijfers van de gletsjer niet meer bij. Einde verhaal, gletsjer opgegeven, dossier gesloten. Ter plaatse werden twee granieten gedenktekens onthuld: vaarwel, Yalagletsjer.
Dat is een nieuwe trend. In 2019 hielden gletsjerliefhebbers al een afscheidsceremonie in IJsland, om de gletsjer Okjökull officieel dood te verklaren, ook met de onthulling van een gedenkteken. Later dat jaar was er een vergelijkbare plechtigheid in Zwitserland, bij de Pizolgletsjer, tegen de grens met Liechtenstein.
In 2021 rouwden glaciologen en klimaatactivisten om de Mexicaanse ijstong Ayoloco en in 2023 organiseerden Duitse autoriteiten een afscheidsdienst voor de Schneeferner, een bekende gletsjer bij de Zugspitze. Compleet met priester, die voordroeg uit Psalm 121: ‘Ik hef mijn ogen op naar de bergen, vanwaar mijn hulp komen zal.’
Uitvaart van de Zwitserse Pizolgletsjer in september 2019.
ANP
Om het bewustzijn te verhogen dat het foute boel is met de gletsjers, natuurlijk. Maar de mode markeert ook een nieuwe fase: die waarin gletsjers niet langer alleen krimpen, maar ook definitief beginnen te verdwijnen. Op internet is er inmiddels zelfs een ‘dodenlijst’ van opgegeven gletsjers, opgesteld door onder meer Unesco en de WGMS (de teller staat inmiddels op 29).
Erg wetenschappelijk is dat overigens niet, legt gletsjeronderzoeker Fabien Maussion (Universiteit van Bristol) desgevraagd uit. Want hoewel er naar schatting zo’n 270 duizend gletsjers zijn, is dat geen vastomlijnd aantal: wanneer is een plak bewegend ijs nou wel of niet een gletsjer? ‘Daarom richten wij onderzoekers ons liever niet op het aantal gletsjers, maar op hun massa.’
Maar ook met die massa is het flink mis, brengt een reeks recente onderzoeken aan het licht. Drie inzichten op rij.
Zoek aan de kust een plas stilstaand zeewater, steek een vingertop erin en besef: ongeveer één vingerkootje aan hoogte hebben smeltende landgletsjers afgelopen vijftig jaar bijgedragen aan de wereldwijde stijging van de zeespiegel, zo becijferde een internationaal onderzoeksconsortium afgelopen februari.
Dat is, nogal onverwacht, meer dan twee keer zoveel als de bijdrage aan de zeespiegelstijging van de smeltende Zuidpool, en 18 procent meer dan die van de dooiende ijskap van Groenland. ‘Weinig mensen beseffen dit’, zegt Bert Wouters (TU Delft), een van de onderzoekers achter de inventarisatie. ‘Het gaat vaak over Groenland en Antarctica. Dat is begrijpelijk, omdat Groenland ruim 7 meter en Antarctica 60 meter zeespiegelstijging kan bijdragen, en al die kleine gletsjers op land iets meer dan 30 centimeter.’
De staat van de Pizolgletsjer in 2006.
AFP
Maar intussen zijn de landgletsjers van groot belang als ‘watertorens’ die rivieren voeden, de ecologie bepalen, elektriciteitscentrales aandrijven en hele regio’s van drinkwater voorzien. En ze smelten steeds sneller. Van de pakweg 2,5 centimeter aan extra zeewater van de gletsjers is 1,8 centimeter er tussen 2000 en 2023 bij gekomen. De gletsjers leveren daarmee de op een na grootste bijdrage aan de stijging van de zeespiegel, na uitzetting van het oceaanwater.
Niet leuk voor wie van wintersport houdt: het hardst van de hele planeet gaat het in de Alpen. Tussen 2000 en 2023 verloren gletsjers – de reuzengletsjers van Groenland en Antarctica niet meegerekend – ongeveer 5 procent van hun massa, becijferde Wouters’ team in Nature. Maar in de Alpen ging sinds 2000 al 38,7 procent van het gletsjerijs verloren, haast acht keer zoveel. ‘Dat is echt dramatisch’, zegt Wouters.
Reden is dat de Alpen, net als overigens de Kaukasus en de gletsjers van Midden-Amerika, relatief kleine, geïsoleerde ijsgebieden zijn, omgeven door opwarmend vasteland. ‘Heel anders dan gletsjers in de nabijheid van een verkoelende oceaan.’ Tel daarbij op dat de Alpen en de Kaukasus sowieso nogal zuidelijk op de aardbol liggen, en wegsmeltende gletsjers is wat je krijgt.
Bron: European State of the Climate Report 2024
‘In veel gebieden zit je al tegen smelt aan’, zegt Wouters. ‘Enkele graden opwarming kan er dan net toe leiden dat de temperatuur boven nul komt, en zo’n ijsmassa begint te dooien.’ Tot overmaat van ramp valt er tegenwoordig in de Alpen gemiddeld zo’n 30 procent minder sneeuw dan een eeuw geleden, vertelt Wouters. Gevolg is dat de ijskappen ’s winters niet meer goed worden ‘bijgevuld’ met verse sneeuw, voordat de zomerdooi inzet.
In Zwitserland is gletsjeronderzoeker Matthias Huss (ETH Zürich) er ook voor het komende seizoen niet gerust op. ‘Het hangt allemaal af van de komende zomer. Maar de Zwitserse gletsjers zijn momenteel duidelijk niet goed voorbereid op hitte’, mailt Huss, die afgelopen maanden met collega’s de sneeuwval op dertien gletsjers in kaart brachten.
Hun constatering: het sneeuwdek is deze winter minder goed aangevuld dan de jaren daarvoor. Daardoor liggen veel Alpengletsjers, met de zomer op komst, er onbeschermder bij dan anders. Al zijn de plaatselijk verschillen groot. ‘De Silvretta-gletsjer, in het noordoosten van de Zwitserse Alpen, heeft zelfs de laagste sneeuwbedekking sinds het begin van de observaties, meer dan honderd jaar geleden’, zegt Huss. Iets gunstiger is de situatie in het zuiden, tegen Italië aan.
Maar toch: in 2022 verloren de Zwitserse gletsjers gemiddeld liefst 3 meter dikte, in 2023 2 meter, waarmee de jaren met stip binnenkwamen op nummer één en twee van de top tien met grootste verliesjaren ooit gemeten. Vorig jaar werd de sneeuw wél royaal aangevuld, maar ging er alsnog een meter dikte, ofwel 2 procent volume, verloren. ‘Mogelijk komt er deze zomer opnieuw een dramatische situatie’, citeerde omroep VRT deze week Lander van Tricht, een Belgisch teamlid van Huss.
Intussen viel deze week alweer de volgende onheilstijding bij wetenschappers op de digitale deurmat. Zelfs als het lukt de wereldtemperatuur redelijk te beteugelen, zullen de gletsjers komende eeuwen nog tientallen procenten van hun massa verliezen, volgens een nieuwe analyse van onder meer Maussion, in Nature Climate Change.
‘Dat komt doordat gletsjers sneller smelten dan ze weer aangroeien. En het smelten kan erg snel gaan’, aldus Maussion, mailend vanuit Bristol. Hij drukt het uit in ‘waterequivalent’, een maat voor sneeuw omgerekend naar waterhoogte: ‘Meer dan 10 meter smelt per jaar aan de gletsjertong is tegenwoordig normaal. De groei hangt echter af van de sneeuwval. En in het beste geval zal dit maximaal 1 tot 3 meter waterequivalent zijn, afhankelijk van de locatie.’
Een priester en een dominee leiden de uitvaart van de Schneefernergletsjer in Duitsland, waar een koor het requiem zingt.
Getty
Zelfs als de wereldtemperatuur vandaag ophoudt met stijgen, zal de hoeveelheid gletsjerijs in de Alpen komende eeuwen gaandeweg halveren, blijkt uit Maussions modelberekeningen. Het duurt nu eenmaal een tijd voordat het huidige, warmere klimaatregime is ‘doorgewerkt’. En als de aarde begin volgende eeuw 3 graden is opgewarmd ten opzichte van de pre-industriële tijd, zoals nu de verwachting is, zullen de Alpen ongeveer 90 procent van hun gletsjerijs verliezen.
Zelfs nog erger is de situatie in Scandinavië. Ook daar worden de gletsjers op de langere termijn nagenoeg volledig weggevaagd, zelfs als het lukt de wereldtemperatuur na een tijdelijke overschrijding alsnog te stabiliseren op 1,5 graad opwarming. Ook in de skigebieden van de VS is zo’n tijdelijke, relatief kleine duw tegen het klimaat genoeg om de gletsjers voorgoed over de kling te jagen, blijkt uit de berekeningen.
Weg is weg, in elk geval de komende eeuwen: dat geldt ook in de Alpen. Als de wereld opwarmt tot 2 graden, waarna we de temperatuur alsnog terugbrengen tot de 1,5 graad opwarming die de internationale gemeenschap als doel heeft, zijn de Alpen rond het jaar 2150 zo’n 80 procent van hun gletsjers kwijt. Daarna groeien de gletsjers weer aan, maar extreem sloom. In het jaar 2500 zijn de Alpengletsjers dan nog altijd zo’n 60 procent kleiner dan vandaag.
‘Het is een vraag die we veel krijgen: kunnen de gletsjers weer aangroeien in ons leven, of dat van onze kinderen? Maar helaas niet’, zegt Maussion. ‘Overschrijding van 1,5 graad, zelfs tijdelijk, legt gletsjerverlies voor eeuwen vast. Onze studie toont aan dat veel van deze schade niet zomaar ongedaan kan worden gemaakt.’
En de gletsjers redden, met weerkaatsende doeken of opgespoten sneeuw? ‘Laten we eerlijk zijn, dat zijn wanhoopspogingen’, zegt Wouters. De gletsjers van de wereld beslaan in totaal zo’n 700 duizend vierkante kilometer, een oppervlak groter dan Frankrijk. ‘Dat kun je nooit allemaal beschermen en bedekken.’
Een ontnuchterende slotsom, die opdoemt uit de grafieken: veel van de gletsjers die de wereld telt, zijn al reddeloos verloren. In de Alpen, maar ook in Scandinavië, Noord-Amerika, de Andes en Noord- en Midden-Azië is het voor veel gletsjers eigenlijk al te laat, volgens Maussions analyse. ‘De verwachting is dat een groot aantal gletsjers zal krimpen. Onder het meest aannemelijke uitstootscenario van broeikasgassen, zal meer dan de helft eind deze eeuw verdwijnen’, zegt ook Wouters.
Niet dat klimaatbeleid daardoor overbodig is. Vooral in de Kaukasus en de Himalaya en Midden-Azië maakt een graad opwarming enorm verschil, blijkt uit de berekeningen. Ook in de Alpen scheelt het toch weer iets: 2 graden opwarming zou ‘maar’ 75 procent gletsjerverlies geven, in plaats van 90.
Linksom of rechtsom, het aantal gletsjers op de lijst van heengegane gletsjers zal de komende tijd snel stijgen. ‘We moeten er maar van genieten, zo lang dat nog kan’, zegt Wouters.
“Climate and glacier fluctuations in the Bavarian Alps in the past 120 years” door Wilfried Hagg, Christoph Mayer, Elisabeth Mayr en Achim Heilig
“Up-glacier propagation of surface lowering of Yala Glacier, Langtang Valley, Nepal Himalaya” door Sojiro Sunako, Koji Fujita, Takeki Izumi, Satoru Yamaguchi, Akiko Sakai, en Rijan Bhakta Kayastha
Als burger het klimaat redden? Maak je geen illusies, schrijft van Iperen. ‘Individuele burgers’ zullen blijven uitkomen bij plofkippen en fast fashion.
Europa is nu bijna 2,5 graad warmer door klimaatverandering dan vóór 1900, blijkt uit het nieuwe jaaroverzicht van de Europese satellietdienst Copernicus. Alleen merkten we er hier in Nederland weinig van, door een wonderlijke gril van het weer.
De stad Joshimath in de Indiase Himalaya zinkt in hoog tempo weg. Het gevolg van de ondoordachte aanleg van grootschalige infrastructuur in een ecologisch fragiel berggebied, dat door de klimaatverandering bovendien steeds kwetsbaarder wordt.
Source: Volkskrant