Een van de grote fotografen van de afgelopen eeuw is vrijdag overleden: de Braziliaan Sebastião Salgado. Zijn panorama’s in zwartwit van menselijk leed en natuurschoon zijn adembenemend en verontrustend. Salgado’s oeuvre is een aanklacht tegen uitbuiting en vernietiging.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
Sebastião Salgado is dood. Eén mens minder, van de huidige 8,2 miljard die als meest destructieve plaag ooit in razend tempo door al het moois op de wereld knagen. Zo bezien zou hij er zelf wellicht niet rouwig om zijn. ‘Ik ben pessimistisch over de mensheid’, zei Salgado vorig jaar in de Britse krant The Guardian. ‘Maar optimistisch over de planeet. Die zal zich herstellen. Het wordt telkens gemakkelijker voor de planeet om ons uit te roeien.’
Waar te beginnen, terugblikkend op het omvangrijke en productieve leven van Salgado, de grootste fotograaf die Brazilië voortbracht, een van de groten wereldwijd? 1986 dan maar, bij een van zijn beroemdste foto’s. Goudkoorts in Serra Pelada, een gehucht in het Amazonewoud in de noordelijke Braziliaanse deelstaat Pará. Tienduizenden gelukszoekers graven een immense kuil in het regenwoud, destijds ’s werelds grootste open goudmijn.
Salgado fotografeert verontrustende zoekplaten waarin tanige goudgravers als mieren de grond bewerken. De Amerikaanse krant The New York Times roemt de krioelende goudzoekers als een van 25 foto’s die ‘de moderne tijd definiëren’. Het beeld vat de essentie van Salgado’s levenswerk: een aanklacht tegen uitbuiting van zowel het menselijk lichaam, een wegwerpproduct in een kapitalistische wereld, als van de natuur.
Sebastião Ribeiro Salgado Junior wordt in 1944 geboren in het plaatsje Aimorés in de Braziliaanse deelstaat Minas Gerais. Hij studeert economie en gaat aan de slag bij de International Coffee Organization. Op zijn negentiende ontmoet hij de vrouw met wie hij de rest van zijn leven zal delen, Lélia Wanick. Zijn werk brengt hem naar Afrika, waar hij op zijn 29ste met haar Leica-camera zijn eerste foto’s neemt.
Halverwege de jaren zeventig verruilt het linkse echtpaar de militaire dictatuur en de politieke repressie in Brazilië voor het vrije Parijs. Salgado maakt naam bij de fotoagentschappen Sygma en Gamma en wordt een ster bij het grote Magnum, waar hij werkt van 1979 tot 1994. Altijd schiet hij in zwartwit, altijd groots, de focus op de armen van de wereld, de arbeiders en migranten, en immer zoekend naar de perfecte compositie en lichtval.
Hij is in Portugal in 1974 tijdens de Anjerrevolutie. In eigen land legt hij in de jaren tachtig de strijd van de Beweging van Landloze Landarbeiders vast. In 1991 ziet hij hoe de troepen van Saddam Hoessein de olievelden van Koeweit in lichterlaaie zetten. Drie jaar later is hij getuige van de genocide in Rwanda. Weer vallen de panorama’s op: de duizenden mensen op drift.
Uiteindelijk verlaat hij in de jaren negentig agentschap Magnum om met zijn vrouw een eigen fotobureau te beginnen: Amazonas Images. Zijn collega’s nemen het hem niet in dank af. Er klinkt harde kritiek op zijn project Exodus, een serie over wereldwijde migratie. Salgado zou armoede ‘esthetiseren’ en uitbuiten.
‘Wat moet ik dan doen?’, reageert hij in het jaar 2000 in een interview in de Volkskrant. ‘Slechte foto’s gaan maken? Mijn tentoonstellingen armoedig presenteren?’ Het kale hoofd van de fotograaf loopt rood aan, noteert de interviewer.
Het verwijt blijft hem tot het eind achtervolgen. In het recente Guardian-interview heeft hij zijn weerwoord aangescherpt. ‘Ik kamp niet met de tekortkoming van mijn critici’, zegt hij, ‘met schuldgevoel.’ Als Braziliaan fotografeerde hij zijn leven lang ‘mijn kant van de wereld, waar ik vandaan kom’. De arme wereld, lang ‘de derde wereld’ genoemd, nu vaker samengevat als het mondiale zuiden. ‘Waarom zou de arme wereld lelijker moeten zijn dan de rijke wereld?’
Diep gekrenkt door zijn eigen beroepsgroep neemt Salgado een nieuwe afslag. Samen met Wanick richt hij zich op het herbebossen van honderden hectare land van zijn vader op zijn geboortegrond van Minas Gerais. In de ruime kwart eeuw sindsdien plant de stichting Instituto Terra 2,7 miljoen bomen.
En ook zijn camera draait hij een kwartslag: van de mens naar de natuur. Het zicht blijft wijds, de composities imposant en telkens krijgt het licht de hoofdrol. Voor zijn serie Genesis reist hij de wereld af naar ongerepte plekken. Antarctica, de Galapagos, Sumatra.
Hij keert terug naar het oerwoud van Pará, dit keer niet om de vernietigende mens, maar de inheemse mens te fotograferen, de mens die samenleeft met zijn omgeving. Een sprankje hoop in Salgado’s zware oeuvre: we kunnen het dus toch, als soort.
In 2021 publiceert hij Amazônia, een verstilde ode aan het grootste regenwoud ter wereld, zíjn Amazone. Salgado vangt de uitgestrekte jungle, golvend over bergen, met daarboven de onstuimige hemel in continue beweging. En tussen de oerbomen de mensen die daar altijd hebben geleefd. Het werk is (zoals al zijn werk) een waarschuwing: in de begeleidende tekst vraagt de fotograaf zich af of de Amazone er over vijftig jaar nog is.
Zijn camera brengt hem naar zeker 130 landen, het werk eist zijn tol. Nadat hij in 1974 in Mozambique op een landmijn rijdt, blijft zijn ruggengraat hem parten spelen. In 2010 loopt hij malaria op in Indonesië, hij houdt er leukemie aan over. Op vrijdag 23 mei 2025 sterft Sebastião Salgado, hij is 81 jaar oud.
Zijn stichting Instituto Terra maakt zijn overlijden bekend. ‘Samen met zijn levenspartner Lélia Deluiz Wanick Salgado zaaide hij hoop waar verwoesting heerste’, schrijft de stichting.
Komend najaar tijdens de klimaattop COP30 in de Braziliaanse Amazone-stad Belém worden 255 van zijn Amazonefoto’s op megaformaat tentoongesteld. Het zijn 255 gigantische waarschuwingen: dit staat er op het spel.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant