Rekenkamer-president Pieter Duisenberg ziet dat de overheid er ‘over de hele linie’ niet in slaagt de eigen grote beloften waar te maken. De bedrijfsvoering op ministeries vertoont ernstige gebreken. ‘Zoals het nu gaat krijgen we Nederland niet op koers.’
‘We willen niet alleen maar chagrijnen’, zegt Duisenberg ergens aan het einde van het gesprek in zijn kamer aan het Lange Voorhout In Den Haag. ‘Er gaan ook dingen wél goed.’
Toch kan het voormalige VVD-Kamerlid niet verhullen dat het functioneren van de overheid hem zorgen baart. ‘Het is een understatement om te zeggen dat er een paar tandjes bij moeten.’
Duisenberg, die sinds 2023 president is van de Algemene Rekenkamer, moet als controleur van de rijksfinanciën nagaan of het belastinggeld goed besteed is, of de regering waarmaakt wat zij belooft en of het ambtelijk apparaat goed functioneert. Duisenbergs hoofdconclusie op de jaarlijkse Verantwoordingsdag, ook wel bekend als ‘gehaktdag’: ‘Op alle fronten zijn de resultaten onder de maat of onmeetbaar. In sommige gevallen waren de beleidsdoelen van het kabinet überhaupt niet helder.’
Alles over politiek vindt u hier.
Duisenberg noemt in dit verband het ministerie van Infrastructuur dat Nederland onder leiding van PVV-minister Barry Madlener naar ‘de top van mobiliteit’ wil stuwen. ‘Maar ze weten zelf niet precies wat dat betekent’, zegt Duisenberg droogjes. ‘Ik heb nog gevraagd: Waar hebben jullie het dan over? Dezelfde kwaliteit als de Duitse of Belgische wegen? Het wordt nooit concreet. Vervolgens zie je dan ook nog dat ze maar de helft uittrekken van de 40 miljard euro die Rijkswaterstaat nodig zegt te hebben om dat vage doel te bereiken.’
Is dat niet gewoon politiek opportunisme? Wie geen helder doel formuleert, kan er ook niet op afgerekend worden.
‘Dat weet ik niet, maar het gaat om publiek geld. Wat betreft de besteding daarvan, is het belangrijk dat je doelen stelt voor de korte en lange termijn. Maar dan moet je óók in staat zijn de resultaten te meten. De minister van Wonen stelt bijvoorbeeld een duidelijk doel om 290 duizend woningen voor ouderen te bouwen. Alleen weet het ministerie niet of dat lukt, omdat de cijfers niet worden bijgehouden. Op grond van de wel beschikbare data concluderen wij dat het onaannemelijk is dat dit doel wordt gehaald.’
U zou graag zien dat uitvoeringsorganisaties een veto kunnen uitspreken over wetsvoorstellen die ze niet uitvoerbaar vinden. Maar de politiek heeft de neiging zulke uitvoeringstoetsen te negeren. Deze week gebeurde dat nog bij het wetsvoorstel voor de nieuwe vermogensrendementsheffing. De uitvoeringstoets stond vol rode vlaggen, maar de wet is toch gewoon ingediend.
‘We hebben 173 uitvoeringstoetsen bekeken. In de helft werden risico’s benoemd en in zo’n 4 tot 5 procent van die toetsen was het oordeel dat de wet onuitvoerbaar is. Toch zijn die wetten allemaal ingediend. De risico’s worden gewoon geaccepteerd. Wat mij betreft moet een uitvoeringsorganisatie op zo’n moment kunnen zeggen: stop, dit gaan we niet doen. Maar helaas is daar niet voor gekozen.
‘In onze rapporten springen er nu een paar ernstige tekortkomingen uit bij onder andere Defensie en het ministerie van Justitie en Veiligheid, maar over de hele linie zijn er kwetsbaarheden. Er zijn oude en versnipperde ICT-systemen, complexe inkoopprocessen, integriteitskwesties die niet worden gemeld. De organisatie en bedrijfsvoering van de overheid moeten staan als een huis, maar dat is niet zo. Daarom is het zaak om die uitvoeringstoetsen serieus te nemen.’
Een van de motto’s van dit kabinet is: het kan wél. Zegt het kabinet daarmee niet ook: laten we vooral niet te moeilijk doen?
‘Ik kan daar maar een boodschap tegenover zetten: beloof alleen wat je kunt waarmaken. Anders doe je aan politiek wensdenken en komt de teleurstelling gewoon later. We staan voor grote uitdagingen in onzekere geopolitieke tijden. Een overheid moet dan voorspelbaar zijn en goed onderbouwde besluiten nemen.’
Zien we in de praktijk niet het tegenovergestelde: vier partijleiders die zich een etmaal met elkaar opsluiten en vervolgens het kabinetsbeleid omgooien?
‘Ik zie inderdaad vaak het tegenovergestelde. Zoals het nu gaat, krijgen we Nederland niet op koers.’
U wijst er dit jaar weer eens op dat tal van fiscale regelingen niet doelmatig zijn. Toch blijven die overeind, omdat het cadeautjes zijn van partijen aan hun specifieke achterbannen, zoals boeren of kerken. Hoe kijkt u daarnaar?
‘Ik zie dat met lede ogen aan. In het regeerakkoord zat een taakstelling voor de vereenvoudiging van fiscale regelingen, maar die is er in de voorjaarsnota weer uit gesloopt. Fiscale regelingen waarvan bewezen is dat ze niet doelmatig en doeltreffend zijn, kosten de schatkist jaarlijks 30 miljard euro. Nog eens dat bedrag gaat op aan regelingen waarvan het effect niet duidelijk is.
‘Dat is niet alleen een enorme bak met geld die voor het oprapen ligt, maar deze regelingen maken het fiscale stelsel ook verschrikkelijk complex.’
U ziet dat dus met lede ogen aan. Wordt u er ook moedeloos van?
‘Ik ben duursporter en hier bij de Rekenkamer zijn we van de lange lijnen. Ik houd moed.’
Toch trekt u in een toelichting bij uw onderzoeken de vergelijking met het VOC-schip Batavia. Dat liep in 1629 op de klippen, omdat de kapitein niet luisterde naar waarschuwingen. Wat gebeurt er als een overheid op de klippen loopt?
‘Dan zie je dat er geen woningen worden gebouwd, lopen de gevangenissen vol, kan de rechtspraak het niet meer aan, worden vormen van zware criminaliteit minder aangepakt, vertrekken er bedrijven uit Nederland of moet er opeens een ruk aan het roer worden gegeven om dat te voorkomen.’
Maar zijn we dan niet al op de klippen gelopen? De zaken die u noemt, gebeuren allemaal al.
‘Aan zo’n uitspraak ga ik me niet wagen. Ik beschrijf alleen maar hoe het eruit ziet als een overheid op de klippen loopt.’
Heeft u nog wel vertrouwen in de kapiteins die nu aan het roer zitten?
‘Dat oordeel is niet aan mij, maar aan de Tweede Kamer.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant