Wat moet er gebeuren met Gibraltar, de Britse rots aan de Spaanse zuidkust? Negen jaar na de Brexit wachten de inwoners nog altijd op een oplossing. Maandag gaan de EU en het Verenigd Koninkrijk verder onderhandelen. ‘Spanje heeft een voet tussen de deur.’
Door Dion Mebius
Fotografie César Dezfuli
Het beste bewijs dat Gibraltar door en door Brits is, wordt geserveerd. Tot de rand toe gevuld, zonder schuim: zo zien de gasten van The Ivy, een restaurant en sports bar gelegen in de schaduw van de Rots, hun pint het liefste.
Deze avond lopen de serveersters zich de benen uit het lijf. De Londense voetbalclub Arsenal speelt in de Champions League tegen Real Madrid. De voetbalkraker heeft in Gibraltar een extra lading. Is het niet de hartenwens van politiek Madrid om de Rots van Gibraltar in te lijven?
Dion Mifsud (48), de eigenaar van The Ivy. ‘Weet je dat er op sociale media een video rondgaat van Real-fans die buiten het stadion van Arsenal ‘Gibraltar is Spaans’ roepen? Hoe durf je!’
Arsenal-supporters juichen in sportbar The Ivy; hun ploeg zal Real Madrid met 3-0 verslaan.
Niet alleen de berberapen zijn op elke verwijzing naar Gibraltar terug te vinden, maar ook de Union Jack – de vlag van het Verenigd Koninkrijk.
De Ibrahim-al-Ibrahim-moskee ligt onder de rook van de Rots. Het is de meest zuidelijk gelegen moskee van Europa en tevens een van de grootste moskeeën in een niet-moslimland.
Mifsud zegt het plagerig, maar het onderliggende sentiment is wel degelijk serieus. Al drie eeuwen zijn de Gibraltarezen Brits en dat willen ze zo houden. Ook na de Brexit, die Gibraltar van de Europese Unie losweekte. Negen jaar na het historische referendum is er nog altijd geen akkoord over een nieuwe relatie tussen Gibraltar en de EU. En dat heeft alles te maken met de ambitie van de Spanjaarden om hún vlag op de Rots te planten, vermoeden Mifsud en veel Gibraltarezen.
‘Spanje’, zegt hij, ‘heeft zijn voet tussen de deur gezet.’
In een wereld waarin de Amerikaanse president Donald Trump de mondiale handelsrelaties op zijn kop zet en de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk weer toenadering tot elkaar zoeken, lijkt de Brexit bijna een spook uit het verleden. Maar op Gibraltar blijft ze het gesprek van de dag.
Berberapen zijn kenmerkend voor Gibraltar.
De bewoners stribbelden in 2016 bij het referendum hevig tegen: 96 procent koos voor een toekomst binnen de EU. Maar als Brits overzees gebied, met een kleine 40 duizend inwoners, had Gibraltar weinig te willen.
Toen de EU en het Verenigd Koninkrijk in december 2020 een nieuw handelsakkoord sloten, wilden zij hun vingers niet aan Gibraltar branden. Te ingewikkeld en tegelijkertijd ook een te klein probleem om direct aan te pakken. Aparte onderhandelingen moesten de nieuwe verstandhouding met Europa vormgeven. Maar Spanje, het enige land dat met Gibraltar een grens deelt, regelde bij de EU voor zichzelf een veto: geen enkel akkoord kan worden gesloten zonder instemming van Madrid.
Ruim vier jaar later weten de inwoners van Gibraltar nog altijd niet waar ze aan toe zijn. Hun hoop op meer duidelijkheid is gevestigd op komende maandag. Dan praten de EU en het Verenigd Koninkrijk in Londen verder over hun relatie na de Brexit.
Toch is één ding al zeker: de Rots blijft bij het Verenigd Koninkrijk horen. De inzet van de onderhandelingen is dat Gibraltar daarnaast onderdeel wordt van de Schengenzone, de Europese interne markt.
Als de gesprekken op niets uitlopen, wordt de scheiding tussen Gibraltar en de Europese markt definitief. De grenscontroles van en naar Spanje, die nu nog weinig om het lijf hebben, worden dan opgevoerd, met urenlange wachttijden en andere hindernissen tot gevolg.
Zolang de gesprekken lopen, knijpen grensbewakers aan beide zijden een oogje dicht. Hoewel door de Brexit op papier een ‘harde’ grens is ontstaan, hoeven personen die de oversteek wagen slecht kort hun paspoort of ID-kaart te laten zien. De grensbewakers zetten geen stempels en registreren ook niets.
Maar die juridische schemerzone kan niet eeuwig voortbestaan, waarschuwde Fabian Picardo, de chief minister van Gibraltar, eind februari in zijn parlement: ‘Als er geen verdrag komt, is het gedaan.’ Dan verrijst er een harde grens.
Voor Spanje is de Rots een steen des aanstoots. Al sinds hun land in 1704 de controle over Gibraltar verloor aan een Engels-Nederlandse vloot, azen de Spanjaarden op teruggave. Volgens het Spaanse standpunt is Gibraltar een ‘Britse kolonie’ die, als het aan de regering in Madrid ligt, morgen in de moederschoot terugkeert.
Op Gibraltar wonen ongeveer 40 duizend mensen, jaarlijks trekt het zo'n vier miljoen toeristen.
De Europa Point-vuurtoren torent 49 meter boven zeeniveau uit, aan de horizon is nog een glimp van de Marokkaanse kust te zien.
Hoewel een overdracht van Gibraltar niet aan de orde is, kleuren de spanningen de onderhandelingen wel. Spanje voert namens de EU die onderhandelingen. Formeel gaat het Madrid om aardsere zaken, zoals het kunnen controleren wie of wat de grens passeert. Maar zeker het rechterdeel van het land zal ieder verdrag torpederen dat Spanje niet méér macht over Gibraltar geeft.
Zelf hebben de Gibraltarezen die avances – en dreigementen – altijd afgehouden. In 1967 stemden bij een referendum slechts 44 inwoners voor overdracht aan Spanje.
Dat de grens ondanks het geschil vooralsnog open is, heeft alles te maken met de grote economische belangen. De Gibraltarese economie is volledig verweven geraakt met die van het omliggende gebied. Iedere dag trekken duizenden Spanjaarden naar het rijkere Gibraltar, waar ze werken in onder meer de bouw en de horeca.
Dat gaat allemaal zonder werkvergunningen, zegt restauranthouder Mifsud. Ondernemers als hij kunnen hun zaak niet runnen zonder Spanjaarden. Die komen vooral over uit La Línea de la Concepción, de stad die aan Gibraltar is vastgegroeid. ‘Acht van mijn twaalf werknemers wonen in La Línea, waaronder mijn hele keuken. Als de grens dicht zou gaan, zou ik die de volgende dag niet openen.’
Ook om andere redenen vreest Mifsud strengere controles. De planken aan zijn gevel kunnen best een likje lichtblauwe verf gebruiken, maar wat als toeristen straks wegblijven omdat er lange rijen voor de grens met de Rots ontstaan? ‘Misschien zou ik meer geld moeten besteden aan het opknappen van de zaak, maar in deze situatie wacht ik het toch maar even af.’
Voor de Spaanse grenswerkers is de onzekerheid mogelijk nog groter. Zij houden zich niet bezig met de territoriale dromen van hun land. Waar zij van wakker liggen, is de vraag of eventuele lange wachttijden bij de grens en strenge eisen voor een werkvergunning hun straks hun Britse baan kosten.
‘Mijn man en ik lopen dubbel risico. We werken hier allebei’, zegt Soledad Fernández (50). In Main Street, waar je elke paar meter voor fish and chips kunt aanschuiven, staat Fernández al achttien jaar achter de toonbank van een tabak- en drankenhandel, geliefd bij toeristen vanwege de lagere belastingen.
Main Street, de hoofdstraat van Gibraltar.
Tijdens het gesprek valt het licht in de binnenstad uit. Als dwergstaat moet Gibraltar zelf alles regelen, ook de, vandaag haperende, energievoorziening. Een agent met een Britse bobby-helm schiet de straat op om het verkeer te regelen, nu ook de stoplichten zijn uitgevallen.
‘Het is beter om het nieuws over de grens niet te volgen, want je maakt je alleen maar zorgen’, zegt Fernández. Maar soms is er niet aan te ontkomen. Zoals afgelopen oktober, toen de Spaanse grensbewaking, tegen alle afspraken in, plotseling de paspoorten van Gibraltarezen begon te stempelen. Gibraltar reageerde met eigen controles. Het gevolg: urenlange rijen aan beide zijden van de grens.
Het was een onschuldige vergissing, susten de Spanjaarden die rel. Maar op een ochtend in februari ging Spanje weer over tot controles, om na een uurtje er weer mee op te houden.
Het zijn politieke spelletjes, zegt Fernández, en de gewone mensen draaien ervoor op. ‘Als zoiets nog eens gebeurt, kan ik mijn dochter misschien niet van school ophalen. Hebben die politici enig idee wat ze ons hiermee aandoen?’
Hoewel Spanje de politiechef die verantwoordelijk was voor de stempelacties heeft geschorst, is de achterdocht van de Gibraltarezen er niet minder op geworden. Misschien, suggereerde zelfs chief minister Picardo, proberen de Spanjaarden ons zo wel ‘onder druk te zetten’, zodat Gibraltar instemt met een verdrag zelfs als dat nadelig uitpakt.
‘De cynische uitleg is dat Spanje de situatie gebruikt om zijn claim op Gibraltar kracht bij te zetten’, zegt Damon Bossino (53).Het parlementslid van de centrumrechtse Gibraltar Social Democrats, de enige oppositiepartij op de Rots, ontvangt op het partijkantoor in een zijstraat van Main Street. Aan de wand hangt een staatsieportret van koning Charles III.
Damon Bossino, parlementslid van de centrumrechtse Gibraltar Social Democrats, heeft een portret van koning Charles III in zijn kantoor hangen.
‘Dit is een kleine plek, maar er spelen grote belangen’, zegt Bossino. Als voorbeeld noemt hij de hoogoplopende discussie over het lokale vliegveld. Mocht Gibraltar deel gaat uitmaken van de Europese interne markt, en de grenscontroles naar Spanje verdwijnen, dan wordt de luchthaven een toegangspoort tot Europa. Maar wie doet dan de grensbewaking op de luchthaven? Blijven dat de Gibraltarezen? In dat geval bepalen zij, en de Britten met hen, wie er precies Spanje in mag, en zo wie dus Europa in kan. Voor Spanje is dat onacceptabel.
De oplossing die Madrid voorstaat is dat de Spaanse politie de controles doet. Maar dat schiet weer in het verkeerde keelgat van de Britten en de Gibralterezen. Voor hen zijn Spaanse ‘boots on the ground’ (troepen op de grond) een schrikbeeld.
De Britten hebben bovendien een belangrijke militaire basis op de Rots. Bossino: ‘Stel je eens voor dat er een Britse militair aankomt op Gibraltar. Brits gebied. En de Spanjaard van de grensbewaking zegt: je mag er niet in, want je hebt je papierwerk niet op orde, of noem maar wat. Dat is ondenkbaar.’
Het vliegveld van Gibraltar is politiek een obstakel, want wie gaat er bij een eventueel akkoord met de EU de grenscontrole uitvoeren: Britse of Spaanse douaniers?
Het zijn technische discussies, maar die raken wel aan principes als soevereiniteit en de bescherming van de Europese buitengrenzen. ‘Dat maakt het zo gecompliceerd’, zegt het parlementslid.
Ook voor Bossino, wiens vrouw uit La Línea komt, is het gissen naar de stand van de onderhandelingen. De partijen laten daar nauwelijks iets over los. ‘Bijna twee jaar geleden zei de chief minister dat we op kissing distance van een deal waren’, lacht hij. En ook nu, in de aanloop naar de Europees–Britse top van 19 mei in Londen, ‘gonst het weer van de geruchten dat we binnenkort een akkoord krijgen’.
‘Als het aan mij ligt, geven we niets toe op onze soevereiniteit’, zegt eigenaar Mifsud van de sportbar. Het warme water van de Middellandse Zee klotst tegen zijn terras. Het is hetzelfde water dat honderden meters verderop in golfjes neerslaat op het Spaanse strand.
Dion Mifsud (48), de eigenaar van sportbar The Ivy.
De Gibraltarezen van zijn leeftijd en ouder weten hoe het is om met een grens te leven die potdicht zit, vertelt Mifsud. Na het referendum van 1967 koos de Spaanse dictator Francisco Franco ervoor om de grens dicht te timmeren. Gibraltar werd economisch gekneveld.
Pas in 1982, toen Spanje al vier jaar een democratie was, ging de grens weer open. ‘Ik zag mijn eerste koe pas toen ik 6 jaar was’, zegt Mifsud. ‘Door die grenssluiting zijn we ons nog Britser gaan voelen.’
Met zo’n volledige sluiting van de grens houdt nu niemand rekening. Spanje is niet meer het land dat het was onder Franco. Maar als het moet, zegt Mifsud, kan hij het nog jaren uitzingen op de Rots. ‘Ik ben behoorlijk gelukkig hier.’
De voetbalbond van Gibraltar dient een officiële klacht in bij voetbalfederatie Uefa over het gedrag van Spaanse voetballers tijdens de festiviteiten rond het winnen van het EK voetbal. Spelers en supporters zongen bij de huldiging de leus ‘Gibraltar is Spaans’.
Met enige teleurstelling hebben de Britten vrijdag stilgestaan bij de vijfde verjaardag van de Brexit. Zelfs Brexitstuurman Nigel Farage geeft toe dat het resultaat niet naar verwachting is, maar hij belooft het ‘karwei af te maken’. De Labour-regering kruipt ondertussen richting Brussel.
Source: Volkskrant