De Tornado, zo wordt het bouwwerk genoemd dat het Chinese architectenbureau MAD plaatste op Fenix, het nieuwe kunstmuseum over migratie in Rotterdam. De gerenoveerde loods eronder is minstens zo indrukwekkend, op een minder glimmende manier.
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, landschapsontwerp en stedenbouw.
In het nieuwe kunstmuseum over migratie Fenix, in de Rotterdamse wijk Katendrecht, staat het kunstwerk Spiral of Fear, dat de Angolese Kiluanji Kia Henda heeft gebouwd van tralies uit ramen en deuren van huizen in Luanda: haar geboortestad. Het is een spiraalvormige gang, die leidt naar een celachtige ruimte in het midden. De boodschap: hoe meer we ons omringen met hekken, hoe meer we onze eigen leefruimte beknotten.
Het spiraalvormige bouwwerk dat de Chinese architect Ma Yansong van bureau MAD op het dak van het museum heeft gebouwd, maakt een tegenovergestelde beweging, naar buiten, de lucht in, nieuwsgierig naar nieuwe werelden.
Het begint als een trappartij in het centraal gelegen atrium, die omhoogvoert naar de expositieruimte op de eerste verdieping en vervolgens door het glazen dak breekt, om over te gaan in een uitkijkplatform. Vandaar heb je rondom zicht over de Rijnhaven en de stad met zijn wolkenkrabbers, die worden weerspiegeld in het glanzende roestvrijstaal waarmee de constructie is omkleed.
De Tornado, zoals het ontwerp heet, is niet alleen een mooie metafoor, maar ook een blikvanger, die zich kan meten met Rotterdamse iconen als het Depot van het Museum Boijmans van Beuningen en het Centraal Station. Wat is het, vraag je je af als je vanuit de stad de glanzende krul boven de gebouwen ziet opdoemen: een glijbaan, een sculptuur, een ufo?
De kunst – Het is moeilijk om door het overrompelende Fenix te lopen en niet te denken: in welke wereldstad ben ik ook alweer? ★★★★★
De directeur – Anne Kremers stampte het museum, samen met Wim Pijbes, helemaal uit de grond, gaf er haar eigen draai aan, selecteerde de kunst en kiest wat er is te zien: hoe klaarde ze deze monsterklus?
De architect – De Chinese Ma Yansong bouwt wereldwijd spectaculaire gebouwen, waarin hij de bouw van grootstedelijke complexen mixt met natuurlijke vormen en groen. Wie is deze ‘man van weinig woorden’?
Vrijdag opent Fenix, gevestigd in de voormalige San Franciscoloods, die in 1923 werd ontworpen door architect Cornelis van Goor, in opdracht van de Holland-Amerika Lijn.
Opdrachtgever van het museum is Stichting Droom en Daad. Die gaf Bureau Polderman uit Rotterdam opdracht voor de renovatie tot expositieruimte. MAD, dat bekend staat om spectaculaire, glooiend gevormde ontwerpen, werd gevraagd om het uitkijkpunt te ontwerpen. De opzet doet denken aan het Red Star Line museum over landverhuizers in Antwerpen (2013), dat ook is gevestigd in een oud havengebouw, met daarnaast een spiraalvormige trap.
Heel origineel is het ontwerp van MAD dus niet; het is de uitvoering die de Tornado tot een bijzondere ruimtelijke ervaring maakt. Het begint ermee dat Ma niet een, maar twee in elkaar gevlochten trappen ontwierp. Aldus kun je kiezen hoe je omhoogloopt, langs verschillende kruispunten, waar je links of rechts naar de expositieruimten kunt afslaan.
De ‘zwevende’ trappartij, als een achtbaanconstructie in elkaar gezet, wordt gedragen door een – wat grove – wit-stalen constructie, die rondom het atrium is gebouwd. De dubbelgekromde gevel is gemaakt met technieken uit de scheepsbouw. De roestvrijstalen elementen zijn vervolgens als puzzelstukken in elkaar gepast, net als de houten delen waarmee de treden en balustrades zijn afgewerkt.
De vraag is hoe de Tornado zich gaat houden in het Hollandse klimaat en onder de aanraking van vele bezoekers. De kans is groot dat de glans er snel vanaf gaat. Vast staat dat het bouwwerk veel onderhoud vergt.
Imposant als de Tornado is, maakt de gerenoveerde loods misschien nog wel meer indruk. Het oorspronkelijke ontwerp was al innovatief door het gebruik van daglicht, dat via ‘lichthappers’ in het dak binnenvalt, en de grootschalige toepassing van ‘bruut’ beton.
Bureau Polderman heeft het gebouw prachtig hersteld. De betonconstructie is schoongemaakt zonder de gebruikssporen uit te wissen, terwijl nieuwe klimaatinstallaties bijna onzichtbaar zijn weggewerkt. De ruimte is zo veel mogelijk opengelaten, en voorzien van extra raamopeningen. Daardoor is er overal in het museum natuurlijk licht en uitzicht op de omgeving.
Omgekeerd kijk je vanuit de buurt en vanaf de kade dwars door het atrium, dat publiek toegankelijk is, en waarin zich het café en de museumwinkel bevinden. Daarnaast is er op de kop van de loods een aparte ruimte voor de buurt, Plein genaamd, met een open keuken, een filmzaaltje en een zithoek met kranten, spellen en (betaalbare) koffie. Zo krijgt het naar buiten gerichte gebaar van de Tornado ook gestalte in het gebruik van het gebouw, waar mensen vanuit heel Rotterdam welkom zijn.
De San Franciscoloods was in 1923 de grootste opslagloods ter wereld, gebouwd aan de kades vanwaar mensen vanuit en naar alle windstreken kwamen en vertrokken. Hier ontstond het eerste Chinatown van Europa, en een rosse buurt waar zeemannen hun plezier vonden in kroegen en danslokalen.
In 1950 brandde de loods grotendeels af, waarna onder de naam Fenix twee kleinere loodsen herrezen. Fenix I is in 2019 gerenoveerd en ‘opgetopt’ met een wooncomplex. In afwachting van een soortgelijke herontwikkeling werd Fenix II gebruikt als foodhal en circusschool. Maar toen Wim Pijbes van de Stichting Droom en Daad, op zoek naar een locatie voor een kunstmuseum over migratie, in 2018 door de gigantische betonnen hal liep, wist hij: dit is de plek. De stichting kocht daarop de loods van de gemeente.
Architectuur
★★★★☆
Ontwerp 2018, oplevering 2025, opdrachtgever Stichting Droom en Daad, architect MAD Architects, renovatie Bureau Polderman. Paul Nijghkade 5, Rotterdam.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant