Door Serena Frijters
Graphics Stefan Pullen
De eerste 48 uur zijn cruciaal voor het redden van levens bij een aardbeving zoals in Myanmar, in maart dit jaar.
Binnen een dag stuurt China honderden hulpverleners naar het rampgebied.
Pas vijf dagen na de verwoestende ramp arriveert Amerikaanse hulp. Drie medewerkers van de organisatie USAID om precies te zijn.
Binnen een week moeten ze weer weg. Ontslagen, net als het gros van hun collega’s. De VS spelen nog amper een rol in de reddingsoperatie, terwijl China de leiding neemt.
Op de dag van zijn tweede inauguratie tekende de Amerikaanse president Donald Trump een decreet waarmee de financiering van buitenlandse hulp werd stopgezet. De Verenigde Staten gaven tot voor kort jaarlijks ruim 60 miljard dollar uit aan ontwikkelingshulp, en waren daarmee verreweg de gulste gever ter wereld.
In eerste instantie ging de kraan dicht gedurende een evaluatieperiode van negentig dagen, maar veel bezuinigingen lijken inmiddels permanent. Vooral in USAid wordt flink gesneden, het overheidsorgaan dat een groot deel van het Amerikaanse ontwikkelingshulpbudget beheert.
De gevolgen werden direct zichtbaar. Na de aardbeving in Turkije en Syrië in 2023 stuurden de Verenigde Staten binnen enkele uren vele hulpverleners op pad. Bij de aardbeving in Myanmar, twee maanden nadat Trump opnieuw president werd, gaan op sociale media beelden van Chinese reddingswerkers rond. De Chinese ambassade in de VS deelt trots video’s van een Chinees reddingsteam dat inwoners onder het puin vandaan haalt.
Het voornaamste nieuws over Amerikaanse hulpverleners in de eerste cruciale dagen na de natuurramp: veel van hen kregen binnen enkele uren na de beving hun ontslagbrief binnen. Al snel werden ook de drie resterende hulpverleners uit de VS in het rampgebied ontslagen, melden bronnen aan persbureau Reuters.
De krater die de abrupte terugtrekking in de mondiale hulpverlening heeft geslagen is moeilijk te onderschatten. USAid is gedecimeerd: het agentschap raakt 90 procent van zijn medewerkers kwijt en ruim vijf- van de zesduizend lopende projecten worden stopgezet. Wat er met de resterende projecten gaat gebeuren is nog niet duidelijk.
Aantal actieve projecten van hulporganisatie USAid
Bron: Amerikaanse overheid, via Politico
De zogeheten soft power van de VS, het beïnvloeden van landen zonder geweld of dwang, vaart niet goed bij de ontwikkelingen. Naast hulpverlenen is een belangrijke missie van USAid het bevorderen van de positie van de VS in de wereld, en het verminderen van instabiliteit. ‘Trump heeft onze grootste concurrenten, vooral China, een cadeau gegeven’, schreef voormalig USAid-bestuurder Michael Schiffer toen Trump zijn decreet tekende.
De bezuinigingen op ontwikkelingshulp hebben vergaande gevolgen voor inwoners van kwetsbare delen van de wereld. De VN-organisatie UNAids vreest dat als aanvullende financiering uitblijft, het aantal aidsbesmettingen fors zal toenemen, met mogelijk 6,3 miljoen extra doden in vier jaar tijd tot gevolg. Uit een memo van een oud-bestuurder van USAid, die in handen kwam van The New York Times, wordt bovendien gewaarschuwd voor jaarlijks 18 miljoen extra malariagevallen, 200 duizend door polio verlamde kinderen en een miljoen ernstig ondervoede kinderen.
Waar de VS vertrekken is vaak een influx van nieuwe hulp en investeringen te zien. Ook in 2017 – bij een eerdere, minder rigoureuze bezuinigingsronde van Trump – namen andere landen hulpprojecten over. De VS slaan ditmaal een enorm gat in humanitaire hulp wereldwijd, nog vele malen groter dan in 2017. China, Europa en de Golfstaten geven ook miljarden per jaar uit aan hulp, en verschillende ontwikkelingslanden willen, met onderlinge steun en eigen projecten, minder afhankelijk worden van het Westen. Kan het gat met deze partijen opgevuld worden?
Hoe groot het gat dat achterblijft precies is, is nog niet bekend. Volgens analisten van donorcharter.org valt het budget voor 2025 in het beste geval van 64 miljard terug naar 38,4 miljard dollar, maar zij houden rekening met een eindstand van slechts 11,5 miljard.
*Official development assistance (ODA) van de VS in 2025
Bron: Oeso, Donortracker
Daarmee zouden de VS flink dalen op de ranglijst van grote donateurs, en minder hulp sturen dan Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Japan en Frankrijk. Het wereldwijde budget aan officiële ontwikkelingshulp, zoals dat door de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) is gedefinieerd, daalt dan met bijna een kwart.
De pijn van de bezuinigingen is niet gelijk verdeeld. Japan zal de 50.000 dollar, bestemd voor een Japanse hulporganisatie die schoon water in Afrika levert, niet echt missen. Maar voor de armste landen en regio’s ter wereld is het hulpgeld van de Amerikanen van enorm belang.
Bron: Center for Global Development
Voor Afghanistan, de Palestijnse gebieden en Somalië is het gekorte bedrag in totaal nu al het equivalent van ruim 1 procent van het bruto nationaal product (bnp), de som van alle inkomsten van inwoners van een land. In Liberia gaat het zelfs om meer dan 2 procent. Ter vergelijking: in Nederland is het bnp ruim duizend miljard euro. Als er dan 2 procent minder binnenkomt, heeft Nederland 20 miljard minder te besteden – grofweg het huidige Nederlandse Defensiebudget.
China is sinds 2013 bezig om zijn economische invloedssfeer uit te breiden door middel van het zogeheten Belt and Road Initiative, ook wel Nieuwe Zijderoute geheten. In veel van de landen die het nu met minder Amerikaans geld moeten doen, zijn ook al Chinese hulpverleners aanwezig.
Het beeld bestaat dat China vooral investeringen doet waarvoor direct een tegenprestatie wordt verwacht, veelal infrastructuurprojecten. Maar ook ‘klassieke’ ontwikkelingshulp wordt door China ingezet om de banden aan te halen. Het exacte bedrag is niet bekend, maar naar schatting gaat het om 3- tot 7 miljard dollar aan humanitaire steun per jaar, vooral in Afrika en Latijns-Amerika.
*vergelijkbaar met hulp volgens Oeso-definitie (ODA) | Data van toezeggingen tot en met 2021, projecten tot en met 2023
Bron: Aiddata.org
Nog meer dan tijdens de vorige Amerikaanse bezuinigingsoperatie laat China zich erop voorstaan dat het broodnodige hulp komt bieden in landen waar de VS gaten laten vallen.
Treffend voorbeeld is Cambodja. Bij de vorige ronde bezuinigingen tussen 2017 en 2021 werd een deel van de Amerikaanse steun aan Cambodja weliswaar ingetrokken, maar het budget voor humanitaire hulp werd gespaard. Die terughoudendheid aan Amerikaanse zijde ontbreekt nu. Binnen enkele weken na de stopzetting kondigde China aan dat het de USAid-programma’s voor alfabetisering en het verwijderen van landmijnen in Cambodja overneemt.
Cambodja is strategisch van belang, vinden zowel China als de VS. Dat komt door de ligging van het land, nabij de Straat Makassar (een belangrijke scheepvaartroute tussen de Indonesische eilanden Borneo en Sulawesi, red.). Beide landen willen er marineschepen stationeren. Ook zijn de handelsbelangen voor China en de VS groot. China investeert veel in Cambodja, en de VS zijn een grote afnemer, bijvoorbeeld van textiel.
Ook in minder strategisch gelegen regio’s toont China zich van zijn beste kant. Op een foto uit medio maart op Facebook staat de regionale VN-directeur van Rwanda, Lieke van de Wiel, met de Chinese ambassadeur. De boodschap: China neemt een project voor voorschoolse educatie over van de Verenigde Staten. Dat blijft niet onopgemerkt: Unicef Tanzania reageert enthousiast op het bericht.
Lieke van de Wiel samen met de Chinese ambassadeur H.E. Wang Xuekun.
Unicef
China presenteert zich als een betrouwbare en betrokken partner, in een tijd waarin het vertrouwen in de VS verdampt.
Europa lijkt op het eerste oog ook een aangewezen kandidaat om in het gat te springen. Europese landen die lid zijn van de Oeso geven nu samen jaarlijks 112 miljard uit aan ontwikkelingshulp, dat is meer dan de Verenigde Staten. Nederland is met 7 miljard dollar een relatief grote speler. In ruim 140 landen wereldwijd worden projecten gesteund met geld van Europese Oeso-landen.
Vrijwel overal zijn Europese hulporganisaties actief.
Bron: Oeso, analyse de Volkskrant
Maar al voordat Donald Trump het Witte Huis betrad, was een dalende trend zichtbaar in het Europese geefgedrag. In grote delen van Europa hebben partijen die willen korten op ontwikkelingshulp de wind mee, en zeker nu veel landen de defensie-uitgaven de komende jaren willen opschroeven, kunnen budgetten nog verder teruglopen.
Dat in veel landen de gezondheidszorg en voedselvoorziening zo sterk leunt op Amerikaans geld, roept in ontwikkelingslanden de vraag op of dit niet anders moet. Met onderlinge hulp en eigen investeringen in gezondheidszorg proberen landen minder afhankelijk te worden van het rijke Westen.
De overheden van landen die nu veel minder geld binnenkrijgen, proberen zelf in het gat te springen. De Nigeriaanse regering besloot na het korten van USAid-hulp 200 miljoen dollar extra te budgetteren voor gezondheidszorg.
Kaart VN ter illustratie van Zuid-Zuid-samenwerking: onderlinge hulp in het 'globale zuiden'
Bron: United Nations System Staff College
De laatste jaren is de Zuid-zuidsamenwerking in opkomst, hulpinitiatieven van ontwikkelingslanden onderling. Het gaat vaak om relatief kleine bedragen, die wel van grote symbolische waarde kunnen zijn. Een van de pioniers op dit vlak is Oost-Timor, dat in 2013 6 miljoen dollar gaf voor de bevordering van democratische verkiezingen in Guinee-Bissau. In 2014 hielp het land een school bouwen in Zuid-Soedan.
Hulpverlening tussen de allerarmste landen wordt nog niet eenduidig gerapporteerd, exacte bedragen zijn dan ook nog niet goed te bepalen, maar het gaat nadrukkelijk om miljoenen, niet om miljarden.
Een regio waar juist erg veel geld aanwezig is, is de Golfregio. Olielanden zouden met hun fossiele miljarden makkelijk het Amerikaanse gat kunnen dichten. Echter, het geld dat Saoedi-Arabië, Koeweit, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten geven, doneren ze vooral aan doelen op het Arabisch Schiereiland.
Bron: Oeso, analyse de Volkskrant
De meeste hulpgelden gaan naar de Palestijnse gebieden, ruim 1,2 miljard dollar in 2022 en 2023. Daarna volgen Jemen, Jordanië en Syrië. Dat betekent dat veel van de landen die de Amerikaanse terugtrekking nu het hardst voelen waarschijnlijk niet direct kunnen rekenen op steun uit de rijke oliestaten.
Het zou overigens niet de eerste keer zijn dat de Golfstaten in het lokale gat van de VS springen. In 2018 zette Trump 230 miljoen dollar humanitaire steun aan Syrië stop. Buurlanden, waaronder Saoedi-Arabië, namen toen die hulp over.
Trumps besluit om te korten op ontwikkelingshulp is rigoureus, maar past in een wereldwijde trend. Na een jarenlange gestage stijging van de ontwikkelingshulpbudgetten was in 2024 al een fikse daling te zien, blijkt uit Oeso-cijfers. Het bedrag voor mondiale hulp volgens de Oeso-definitie, daalde van 223 miljard in 2023 naar 208 miljard dollar nu. Een belangrijke oorzaak is dat er minder geld naar Oekraïne ging.
Officiële ontwikkelingshulp in dollars per jaar, zoals gerapporteerd aan de Oeso. Ook enkele niet-Oeso landen (o.a. Golfstaten) rapporteren aan de Oeso.
Bron: Oeso
Vooral in Europa wordt de laatste jaren gekort op ontwikkelingshulp. Veel landen, zoals Hongarije, Duitsland en Nederland, gaven in 2024 minder geld uit aan ontwikkelingssamenwerking dan het jaar daarvoor. In Nederland, maar ook in Groot-Brittannië, België en Duitsland, staan verdere bezuinigingen op de rol.
Bron: Oeso
Van Europa moeten de ontwikkelingslanden het niet hebben. Als de trend van 2023-2024 doorzet wordt het gat juist nog een stuk groter.
Europese Oeso-landen gaven in 2024 ruim 11 miljard minder uit aan ontwikkelingssamenwerking. Als die daling doorzet in 2025 groeit het gat mee.
Zelfs als de uitgaven van China dit jaar met een kwart vergroot worden, levert dat maar 1,25 miljard dollar op.
En of dat gebeurt is nog maar de vraag: de Chinese economie verkeert in zwaar weer, en de handelsoorlog kan de opbrengsten en investeringen danig verminderen.
De Golfstaten Koeweit, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en vooral Saoedi-Arabië doneren gemiddeld samen zo’n 5 miljard dollar per jaar, ongeveer evenveel als China. Als dit met een kwart verhoogd zou worden, rest er alsnog een gapend tekort.
Op dit moment werken de Verenigde Naties aan een project om onderlinge hulp tussen lage-inkomenslanden, Zuid-Zuid-samenwerking, in kaart te brengen.
Naar schatting gaat het om tientallen miljoenen dollars per jaar, een minieme hoeveelheid in vergelijking met het gat dat is geslagen.
Als deze bezuinigingen één ding duidelijk maken, is dat hoe zwaar de gezondheidszorg en hulpverlening in kwetsbare economieën op Amerikaanse dollars leunen. Zelfs als andere landen fors meer gaan geven, blijft er een enorm gat over dat niet snel wordt opgevuld.
En dat terwijl het kwetsbaarste deel van de wereldbevolking nu, al binnen enkele maanden, zwaar getroffen wordt. In Zuid-Afrika is kort na het decreet het aantal hiv-testen in risicogroepen al met ruim 20 procent gedaald, meldt persbureau Reuters. En volgens hulporganisatie Stop TB zijn door de bezuinigingen in twee maanden tijd wereldwijd al ruim tienduizend mensen overleden aan tuberculose – een ziekte die goed te behandelen is.
De abrupte bezuinigingen doen het imago van de Verenigde Staten in ieder geval geen goed. Het beeld van mondiale weldoener en betrouwbare partner, dat het land sinds de Tweede Wereldoorlog cultiveert, loopt forse krassen op. Trump lijkt ontwikkelingshulp alleen te zien als een kostenpost en heeft weinig oog voor de immateriële opbrengst van hulp: de zachte macht die zijn tegenspeler op het wereldtoneel, Xi Jinping, maar al te graag overneemt.
De eerste tijd in het ambt genieten presidenten doorgaans van hun wittebroodsweken. Zo niet Donald Trump, die in zijn eerste honderd dagen als een tornado tekeer gaat. Welke beloftes heeft hij waargemaakt en welke lukten (nog) niet?
Nu Donald Trump het ontwikkelingshulpagentschap Usaid heeft ontmanteld, staat de hiv-bestrijding wereldwijd onder druk. In Zuid-Afrika, het land met de meeste hiv-gevallen ter wereld, zijn de gevolgen al voelbaar. ‘Als er doden vallen, is dat de verantwoordelijkheid van Trump.’
De Amerikaanse president Donald Trump reisde met een belangrijk doel af naar het Midden-Oosten: lucratieve economische deals sluiten. Na twee dagen maakt correspondent Jenne Jan Holtland de balans op. ‘Trump kan duidelijk beter overweg met Bin Salman dan met Netanyahu.’
Source: Volkskrant