Kunst over migratie, dat is er te zien in Fenix, het nieuwe museum in Rotterdam dat vrijdag wordt geopend. Zoals een Kofferdoolhof, met bijzondere levensverhalen. En via de Tornado, een enorme trap, kun je omhoog klimmen naar een uitkijkpunt. Tien hoogtepunten.
Door Michiel Kruijt en Anna van Leeuwen
Erik Smits
In het deel van de tentoonstelling dat over vluchtelingen gaat, staat deze boot. Die kwam in september 2022 aan in Lampedusa. Negentien passagiers hadden hierin de levensgevaarlijke overtocht van Noord-Afrika naar Europa gemaakt. In Lampedusa worden zulke boten in beslag genomen om te voorkomen dat ze nog eens worden gebruikt. Deze boot is aan Fenix geschonken door de douane van Lampedusa.
Collectie Fenix
Een van de oudste en kleinste kunstwerken in de tentoonstelling: het portret van Desiderius Erasmus dat Hans Holbein de Jonge begin 16de eeuw schilderde. De in Rotterdam geboren humanist was vanwege zijn kritische teksten regelmatig op de vlucht. ‘Heel de wereld is mijn vaderland’, schreef hij. Holbein schilderde hem in Basel. Een van Erasmus’ beroemde uitspraken siert de entree van het metrostation op Rotterdam Centraal: ‘Afstand scheidt de lichamen, niet de geesten.’
Erik Smits
In het hart van Fenix bevindt zich een ingenieuze trap van roestvrij staal en hout, de Tornado, die op de begane grond begint en via de eerste verdieping leidt naar een uitkijkpunt op 24 meter hoogte. Dat biedt uitzicht op de kades waar ooit vele migranten vertrokken of aankwamen. De glanzende kolos, een echte blikvanger als je het gebouw van buiten ziet, is ontworpen door Ma Yansong. Op de trap kunnen verschillende routes worden genomen. ‘De Tornado is een metafoor voor de reis van een migrant’, stelt de Chinese architect.
Erik Smits
Efrat Zehavi maakte speciaal voor Fenix 116 portretten uit zachte klei, gebaseerd op ontmoetingen met haar Rotterdamse stadsgenoten. Haar vraag was steeds: waar ga je naartoe? Opvallend: bij wijze van antwoord vertelden mensen spontaan waar ze vandaan kwamen. Tijdens het gesprek maakte Zehavi de bijzondere kleiportretten. Samen vormen ze een beeld van de stad die plaats biedt aan meer dan 170 nationaliteiten.
Erik Smits
De Amerikaanse kunstenaar Red Grooms fabriceerde een New Yorkse stadsbus vol cartooneske, kleurrijke passagiers. Het is een gemoedelijke toestand: de ene passagier leest een Spaanstalige krant, de andere staart wat voor zich uit. Iedereen is hier verschillend, en iedereen is onderweg. Bezoekers van Fenix kunnen de bus betreden en zo even deel uitmaken van dit bonte gezelschap.
Collectie Fenix
Erik Smits
Elk half uur klinken twee zeer luide knallen door de museumzaal. Met geweld slaat het hek dat Shilpa Gupta maakte tegen de muur en dan weer terug. De muur brokkelt bij elke dreun iets verder af. Grenzen zijn meedogenloos, is de duidelijke boodschap van de Indiase kunstenaar.
Iwan Baan
Fenix bevat een grote ruimte waarvoor geen toegangskaartje nodig is: Plein. Daar worden evenementen georganiseerd samen met Rotterdammers, maar kun je ook eten tegen schappelijke prijzen (of je eigen eten meenemen), de krant lezen, mensen ontmoeten, Nederlands leren en nog veel meer.
Erik Smits
Dwaal door een parcours tussen tweeduizend koffers van particulieren die uit de hele wereld komen. Een aantal koffers heeft zo’n bijzondere reis achter de rug dat het verhaal daarover is opgenomen in een audiotour. In de ruimte hangt een kunstwerk van Alfredo Jaar aan de muur, waarin migratieroutes worden verbeeld.
Museum Fenix
Ook de horeca in Fenix staat in het teken van migratie. In het gebouw zijn een espressobar, een ijssalon en een museumcafé annex bakkerij te vinden. Die heet Anatolian Café & Bakery en wordt beheerd door de Turkse sterrenchef Maksut Aşkar.
Migrant Mother van Dorothea Lange
Beeld: Library of Congress
Een permanente fototentoonstelling met 193 historische en hedendaagse foto’s over het thema migratie. Daarin zijn wereldberoemde foto’s te zien (zoals Migrant Mother van Dorothea Lange), maar ook veel beelden die bij een groot publiek niet bekend zullen zijn. In de expositie is werk van een flink aantal Nederlandse fotografen opgenomen. The Family of Migrants is samengesteld door de fotoconservator van Fenix in samenspraak met internationale experts.
Iwan Baan
Fenix, het kunstmuseum over migratie, is gevestigd op een historische plek. Het museum staat aan de Rijnhaven in Rotterdam, vlak bij de ‘Zakdoekjeskade’ op de Kop van Zuid, waar nu cruiseschepen afmeren. Daar vertrokken vroeger veel emigranten en kwamen immigranten aan, bijvoorbeeld na de onafhankelijkheid van Indonesië.
Bron: OpenStreetMap contributors
Het museum is er gekomen dankzij geld van de familie Van der Vorm, die via de door Wim Pijbes geleide stichting Droom en Daad een enorme impuls geeft aan cultuur in Rotterdam. De familie maakte in de 19de en 20ste eeuw fortuin met de Holland-Amerika Lijn (HAL), die miljoenen ‘landverhuizers’ van de Zakdoekjeskade naar de overkant van de Atlantische Oceaan en andere bestemmingen bracht.
In Hotel New York, tegenover Fenix, zat het hoofdkantoor van de scheepvaartmaatschappij. De loods waarin het museum is gevestigd, is ook gebouwd in opdracht van HAL. Het huidige miljardenbedrijf van de familie draagt nog steeds die naam.
Wie zich afvraagt of een voorouder met een schip van de Holland-Amerika Lijn is geëmigreerd, kan de passagierslijsten doorzoeken. Die zijn door vrijwilligers gedigitaliseerd en te raadplegen op de website van Stadsarchief Rotterdam.
Op 15 mei opent het Fenix-museum in Rotterdam. Architect van het museum is de Chinees Ma Yansong, die heilig gelooft in de vermening van natuur en architectuur.
Het migratiemuseum, dat in het voorjaar van 2025 opengaat, bouwt aan een imposante kunstcollectie. Fenix komt uit de koker van de filantropische stichting Droom en Daad. ‘Migratie gaat over vreugde en verdriet, over grenzen, identiteit, heimwee, afscheid nemen, liefde’, zegt directeur Anne Kremers.
Fenix, het nieuwe museum over migratie, gaat binnenkort open in Rotterdam. Een van de publiekstrekkers is The Bus uit 1995, waar bezoekers ook in mogen. Hoe hoopt het museum zulke kwetsbare werken heel te houden?
Source: Volkskrant