De kans op tekorten aan elektriciteit wordt na 2030 steeds groter. Vooral in de wintermaanden dreigen er momenten te ontstaan waarbij er niet altijd genoeg stroom is om aan de vraag te voldoen, meldt hoogspanningsbeheerder Tennet, die oproept tot snelle maatregelen.
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
Wat is er aan de hand?
Tot 2030 niet zo veel. Dan is er naar verwachting altijd genoeg elektriciteit beschikbaar om aan de vraag te voldoen. Daarna verslechtert de situatie snel en zakt de zogenoemde leveringszekerheid onder de norm. In de praktijk betekent dit dat er straks vooral in de winter soms een aantal uren domweg te weinig stroom wordt opgewekt om aan de vraag te voldoen.
Hoe komt dit?
De problemen ontstaan aan twee kanten: ten eerste zijn er na 2030 steeds minder kolen- en gascentrales. Kolencentrales moeten na 2030 dicht om de CO2-uitstoot te verlagen. Sommige worden omgebouwd om op biomassa te draaien, maar er zullen ook centrales verdwijnen.
Daarnaast verdwijnen er meer en meer gascentrales. Deze zijn juist ideaal om bij te springen als er geen wind- of zonnestroom beschikbaar is, omdat ze razendsnel een tandje hoger of lager kunnen. Het probleem is echter dat deze centrales een groot deel van het jaar staan te duimendraaien omdat het land dan goeddeels draait op duurzame energie, en op stroom uit het buitenland.
Dit maakt gascentrales duur, want er moet immers wel personeel betaald worden en onderhoud gepleegd. Als een centrale te weinig uren winst kan maken, gaat deze dicht. Mogelijk gaan die sluitingen sneller dan eerder is gedacht, zegt Tennet, op basis van geluiden uit de markt. Als de komende jaren meer gascentrales dichtgaan, omdat energiebedrijven niet meer willen investeren in dure renovaties, dan ontstaan de problemen mogelijk al in 2030.
Een tweede oorzaak van mogelijke tekorten is een stijgende stroomvraag, en met name de pieken. Jarenlang is de gemiddelde stroomvraag al gelijk, maar Tennet verwacht dat er nu echt meer elektriciteit verbruikt gaat worden, doordat bedrijven en burgers blijven of gaan elektrificeren. Dit betekent dat processen die nu op aardgas draaien, overgaan op elektriciteit.
Grote stroompieken ontstaan met name in de winter, als er veel vraag is naar warmte voor woningen en kantoren. Dit gebeurt meer en meer met warmtepompen. Precies op donkere, koude dagen met weinig wind, is de vraag naar stroom dus steeds groter, terwijl er dan weinig aanbod is van duurzame bronnen als windmolens en zonnepanelen. Deze twee factoren leiden ertoe dat de vraag soms groter wordt dan het aanbod. Gevolg: stroomtekorten, blijkt uit het jaarlijkse rapport Monitor Leveringszekerheid.
Dreigen Spaanse toestanden?
Bij een stroomtekort zal niet het licht in het hele land uit gaan, denkt Tennet, zoals onlangs gebeurde in Spanje en Portugal (overigens om vermoedelijk andere redenen, het onderzoek naar de oorzaak van die stroomstoring loopt nog). Wel kunnen in het uiterste geval bedrijven worden afgeschakeld, zodat de vraag afneemt en het stroomnet in balans blijft.
Maar ook die kans is niet enorm groot. Wat wel zal gebeuren, is dat de stroomprijs op zulke momenten naar het maximum stijgt, zegt operationeel directeur Maarten Abbenhuis. Een kilowattuur kan dan 4 euro kosten, of nog meer. Ter vergelijking: de gemiddelde stroomprijs voor grootverbruikers is nu door het jaar heen vijf tot tien cent.
Consumenten merken dit niet meteen, omdat die vaak een vaste prijs per maand betalen. Maar bedrijven en burgers met een variabel contract mogen dan de portemonnee trekken.
Zo’n hoge prijs heeft ook voordelen: bedrijven die hun productie even kunnen verlagen, zullen dit op zo’n moment doen. Gevolg: minder vraag naar stroom en dus geen tekorten meer. Ook zullen ze volgens Abbenhuis investeren in apparatuur die flexibel met elektriciteit kan omgaan. Als er meer van zulke flexibiliteit in het energiesysteem komt, neemt de kans op tekorten vanzelf af.
Dus zelfs de dreiging van hoge prijzen en stroomtekorten helpt ze al voorkomen. Niettemin voorzien de modellen van Tennet tekorten. In 2033 en 2035.
Ook kunnen gascentrales die paar uur per jaar met absurd hoge prijzen flink verdienen. Naar verwachting zullen er meer dure momenten komen, wat hun totale winstgevendheid verbetert. Tennet ziet daarom het aantal gascentrales niet naar nul gaan: ook na 2030 is er voor moderne gascentrales nog een lucratieve bedrijfsvoering mogelijk. Oudere gascentrales moeten mogelijk wel dicht.
Voor consumenten zijn de gevolgen relatief beperkt: een extreem hoge prijs van 4 euro per kilowattuur komt zo weinig voor, dat die prijs goed is uit te smeren over de gemiddelde jaarprijs. In het voorjaar en de zomer, als er volop wind en vooral zon is, zijn prijzen vaak laag. Deze effecten zijn deels tegen elkaar weg te strepen.
Toch dreigt er een probleem. Kan er iets worden gedaan tegen tekorten?
Energieleveranciers als Engie en RWE roepen minister van Klimaat en Groene Groei Sophie Hermans op een zogenoemde capaciteitsmarkt in het leven te roepen. Daarbij worden een aantal gascentrales ‘uit de markt genomen’ en komen dan in handen van de overheid. Die betaalt ervoor om ze achter de hand te houden zodat ze in noodgevallen kunnen bijspringen.
Energiebedrijven vergelijken dit met een brandverzekering. Maar minister Hermans van KGG wil er niet graag aan. Ze noemt zo’n systeem erg duur: het kost jaarlijks mogelijk miljarden. Ook verstoort het de markt. Door hoge prijzen te dempen, zijn bedrijven minder bereid te investeren in bijvoorbeeld accu’s, die op dergelijke momenten ook goed kunnen verdienen.
Hermans heeft aangekondigd een onderzoek in te stellen naar de plussen en minnen van de invoering van een Nederlandse capaciteitsmarkt. Tennet juicht dit toe, maar roept de minister op wel een beetje haast te maken. Want de invoering van zo’n markt vergt vijf jaar. Veel tijd is er dus niet meer.
De uitkomst van dit onderzoek wordt aan het eind van het jaar verwacht. Daarna moet het kabinet een besluit nemen over het al dan niet invoeren van een capaciteitsmarkt.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant