Intimidatie van wetenschappers zodra zij zich uitspreken over onderwerpen als stikstof of klimaat, een overheid die zich bemoeit met de taal van de opleiding. De academische vrijheid in Nederland is in gevaar, vindt Marileen Dogterom, president van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.
is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.
Extra beveiliging inschakelen voor een wetenschapper, universiteiten in Nederland krijgen er al geregeld mee te maken. Soms gaat het om het offline halen van contactgegevens, soms gaat het veel verder, bijvoorbeeld door de bedreigde wetenschapper te verhuizen naar een andere locatie.
En dat is nog maar één manier waarop de academische vrijheid van wetenschappers onder druk staat, blijkt uit een nieuw rapport van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) dat donderdag verschijnt.
De KNAW wijst onder meer op de beperkte ruimte voor wetenschappers om zelf te bepalen waar ze onderzoek naar doen, het risico op zelfcensuur bij gevoelige onderwerpen als migratie en op Nederlandse wetenschappers die lijsten van de Amerikaanse overheid krijgen toegestuurd met vragen als ‘Kunt u bevestigen dat dit geen klimaat- of milieurechtproject is of dat het zulke elementen bevat?’
Dat de academische vrijheid in Nederland achteruitgaat, blijkt uit internationaal vergelijkend onderzoek. Zo plaatst de Academic Freedom Monitor van het Europees Parlement Nederland inmiddels in een groep EU-lidstaten met een ondergemiddeld niveau van academische vrijheid.
‘Ik schrik hoe snel de regering-Trump de academische wetenschap in de Verenigde Staten afbreekt’, zegt Marileen Dogterom, hoogleraar biofysica aan de TU Delft en president van de KNAW. ‘In Nederland is het nog niet zo erg als in de VS, maar ook hier moeten we oppassen.’
Ze hekelt de wetgeving die het kabinet wil invoeren waarbij de minister het laatste woord heeft of een bacheloropleiding volledig Engelstalig mag zijn. ‘Dat is een grove schending van de academische vrijheid. Bovendien is er een wet in de maak waarbij de overheid grote groepen studenten en onderzoekers wil screenen, omdat zij onderzoek doen waarbij kwaadwillenden mogelijk gevaarlijke kennis opdoen.’
De regering wil het Engelstalig onderwijs onder meer indammen omdat de toestroom aan buitenlandse studenten nu groter is dan de maatschappij kan dragen. Begrijpelijk in tijden van woningnood?
‘Universiteiten deden zelf allerlei voorstellen om dat probleem op te lossen. Bijvoorbeeld door een numerus fixus op Engelstalige opleidingen in te stellen. Dan houdt de universiteit zélf de regie over de inhoud van de opleiding, waarvan de taal een wezenlijk onderdeel is. Met zo’n taaltoets van de minister werpen we een extra horde op voor buitenlandse onderzoekers om hier te werken, terwijl hun komst voor onze internationale concurrentiepositie cruciaal is.’
Screenen van studenten en onderzoekers die in Delft werken aan drones en rakettechnologie klinkt logisch in tijden van oplopende internationale spanningen en dreiging van gewapende conflicten.
‘Die screening is er nu al, want iedereen snapt het risico. Het gaat erom hoe breed je zo’n screeningswet maakt. Een overheid die alle studenten en onderzoekers systematisch wil screenen, omdat ze werken aan iets dat mógelijk gevaarlijk kan zijn als het in handen van kwaadwillenden komt: dat gaat erg ver. In Duitsland is de academische vrijheid in de grondwet verankerd. In Nederland niet, terwijl er wel allerlei wetten in de maak zijn om die academische vrijheid in te perken. Dat vind ik zorgelijk.’
Waarom scoort juist Nederland slechter op het gebied van academische vrijheid in internationale onderzoeken?
‘Onder meer door de beperkte ruimte voor wetenschappers om zelf te bepalen wat ze willen uitzoeken, dus zonder rekening te houden met de wensen van een financier of een bepaald thema. Dat ongebonden onderzoek is nu precies het soort onderzoek dat leidt tot nieuwe ontdekkingen en doorbraken.
‘Het niveau waarop in onderzoek en innovatie geïnvesteerd wordt, is in Nederland überhaupt laag. Nederland committeerde zich ooit aan de Lissabon-akkoorden: 3 procent van het bbp naar wetenschap en innovatie. Nederland zit op nog geen 2,5 procent, en de huidige regering maakte zelfs de inhaalslag van de vorige regering weer ongedaan. In België wordt bijvoorbeeld al gesproken om het op te voeren naar 5 procent van het bbp. Terwijl wij de huidige ambitie niet eens halen.’
Het nieuwe KNAW-rapport wijst op het gevaar van intimidatie van wetenschappers die zich mengen in het publieke debat. Dit speelt extra bij jonge onderzoekers, aldus het rapport.
‘Die zijn vaak extra kwetsbaar, omdat ze geen vaste aanstelling hebben. Het gevaar op zelfcensuur is dan groot, bijvoorbeeld door gevoelige onderwerpen als migratie te vermijden. Voor je het weet sta je als ‘omstreden’ bekend, terwijl je nog niet de veiligheid van een vaste aanstelling hebt. Universiteiten moeten pal staan voor de vrijheid van onderzoekers om zich te uiten op hun onderzoeksdiscipline, ook als het gaat om onderzoek dat door sommigen als controversieel wordt beschouwd.’
Deze week werd bekend dat criminoloog Wouter Buikhuisen is overleden. Hij kreeg eind jaren zeventig aan de Universiteit Leiden te maken met bommeldingen, poep door zijn brievenbus en andere vormen van intimidatie omdat hij onderzoek wilde doen naar de biologische factoren van criminaliteit. Destijds een controversieel onderwerp, inmiddels niet meer. De KNAW deed volgens Buikhuisen niets om zijn academische vrijheid te beschermen. Hoe kijkt u daar tegenaan?
‘Ik zat op de middelbare school toen dat speelde. Ik weet er te weinig vanaf. En dat was vooral een kwestie tussen de universiteit, zijn werkgever en Buikhuisen zelf.’
De Universiteit Leiden gaf Buikhuisen na ruim 25 jaar publiekelijk eerherstel. U bent nu president van de KNAW en een van de meest prominente weggepeste wetenschappers van Nederland vindt dat uw organisatie hem in de steek heeft gelaten. Wordt het geen tijd voor een mea culpa?
‘Dan zou ik eerst een onderzoek moeten instellen naar wat daar allemaal is gebeurd is. En dat vind ik zoveel jaar na dato te ver gaan.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant