Een Nederlandse toneelvoorstelling volgen in een andere taal? Het Nationale Theater maakt het mogelijk. Via AI verschijnt de uitgesproken tekst van de acteurs live vertaald in een speciale bril. De Volkskrant woonde een repetitie bij in Amstelveen.
De zaal in Amstelveen is leeg tijdens de speciale repetitie van de voorstelling Moeder Courage van Het Nationale Theater. De enige toeschouwers zijn Monique Rutten, manager marketing & development van het gezelschap, geluidstechnicus Ivo Pas en twee journalisten. Iedereen draagt een zwarte bril met een hoekig montuur. Rutten: ‘Je zou er zo mee op het strand kunnen liggen hè?’
Aan de bril is een klein bedieningspaneel gekoppeld dat lijkt op een smartphone. Daarmee kan de toeschouwer hem afstellen op zijn persoonlijke voorkeur. Zo kan met een virtuele punaise een tekst op de gewenste plek in het gezichtsveld worden vastgeprikt. Daarnaast kan de gebruiker het aantal regels en de helderheid van de letters aanpassen.
Zodra de toneelvoorstelling begint, verschijnt de uitgesproken tekst op het brillenglas: vandaag gewoon in het Nederlands. Elke acteur heeft zijn eigen tekstkleur, de naam van het sprekende personage wordt steeds weergegeven.
De combinatie van live toneelspel en een scherm met AI-gegenereerde tekst is wennen. Het doet aanvankelijk denken aan een bioscoopbezoek. Meestal werkt de vertaling vlekkeloos, al sluipt er soms een foutje in. Zo wordt ‘bier’ ineens ‘vier’; ‘haat’ wordt ‘raad’.
Ook blijft de bril hardnekkig een mysterieuze zin herhalen: ‘Ik wil graag de dekkingsvoorwaarde van mijn verzekeringspolis.’ Dat levert humoristische momenten op tijdens dit stuk van Bertolt Brecht uit 1939, dat gaat over een moeder die met haar kinderen probeert te overleven in een oorlog.
Ivo Pas: ‘Als de AI de tekst niet goed verstaat, gokt het systeem wat er gezegd zou kunnen zijn en vult het iets in dat klinkt alsof het in een normaal gesprek past.’ Rutten: ‘Maar waarom het deze zin is, is ons een raadsel.’ In de eindversie moeten de ‘vertaalgrapjes’ en andere gebreken van de bril verleden tijd zijn.
Rutten heeft de bril bedacht. Toen ze zes jaar geleden bij Het Nationale Theater in Den Haag aan de slag ging, viel haar op hoeveel verschillende talen er in de stad werden gesproken. ‘Ik vond het zonde dat al die mensen niet van Nederlandstalig theater konden genieten’, zegt ze. ‘Met de technologie van nu moest daar een oplossing voor zijn.’
Ze benaderde geluidsman Pas. Hij was meteen enthousiast. Pas: ‘Als dit zou lukken, zou het echt iets betekenen voor de inclusiviteit van het theater.’
Volgens Rutten en Pas is deze innovatie een ‘wereldprimeur’. Met straks 223 mogelijke vertalingen, bijvoorbeeld van Nederlands naar het Arabisch, is het product ook nuttig voor internationale doeleinden. ‘Denk bijvoorbeeld aan congressen en conferenties’, zegt Rutten.
Boventiteling bestaat al langer in het theater: op een scherm boven het podium is dan de gesproken tekst te zien. Maar dat is een arbeidsintensief proces, waarbij het script van tevoren moet worden ingevoerd en een technicus tijdens de voorstelling handmatig elke regel op het juiste moment moet aanklikken.
Bovendien is er maar ruimte voor een taal, meestal Nederlands, bedoeld voor doven en slechthorenden. Voor anderstaligen biedt het geen uitkomst. Rutten: ‘Daarnaast is dat scherm behoorlijk storend. Je moet constant schakelen tussen het toneel en de boventiteling.’
Voor Rutten en Pas was het cruciaal dat de bril toegankelijk en gebruiksvriendelijk zou zijn. Met het Canadese bedrijf XRAI ontwikkelden ze de innovatieve bril die niet werkt met een vooraf ingevoerd script, maar de stemmen van de acteurs met behulp van AI live omzet.
Die keuze bracht technische uitdagingen met zich mee. ‘Er zijn al apps die iets soortgelijks doen, zoals Google Translate’, legt Pas uit. ‘Maar die werken meestal met een microfoon. Wij wilden dat elke acteur afzonderlijk goed verstaanbaar was, zodat de vertaling accuraat blijft, ook als er door elkaar wordt gesproken.’
Om dat te bereiken koppelden ze de vertaalsoftware aan de individuele microfoons van de spelers. Zo wordt elke stem apart herkend en direct vertaald, waardoor de tekst synchroon en helder op het brillenglas verschijnt. ‘Op die manier voorkom je dat zinnen door elkaar lopen, of dat je als toeschouwer het overzicht verliest’, zegt Pas.
Eind juni wordt LiveText officieel gelanceerd op het Holland Festival. ‘Er zal ongetwijfeld van alles misgaan, maar dat hoort bij een innovatief project als dit’, zegt Rutten. Pas: ‘Maar AI blijft zich snel ontwikkelen, dus dat is veelbelovend voor onze bril.’
Vanaf september is de service gratis beschikbaar voor het publiek, zowel in de theaters als tijdens tournees van Het Nationale Theater. Om te zorgen dat toeschouwers de bril kosteloos kunnen gebruiken, werkt het gezelschap samen met fondsen en sponsors. Rutten: ‘Zo wordt het theater echt toegankelijk voor iedereen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant