Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen weigert ten onrechte inzage in berichten die ze naar Pfizer-baas Albert Bourla stuurde over de aankoop van coronavaccins voor de EU. Het Gerecht van de EU bepaalde dat woensdagochtend in een zaak die door The New York Times was aangespannen.
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Het Gerecht (hof van eerste aanleg) is in zijn vonnis bijzonder kritisch over de handelwijze van Von der Leyen. Volgens de rechter heeft de Commissie geen geloofwaardige argumenten aangevoerd om het verzoek van de krant af te wijzen. De Commissie baseerde zich op ‘hetzij veronderstellingen, hetzij veranderende of onnauwkeurige informatie’, aldus de rechter.
De Commissie moet nu bepalen of zij alsnog de tekstberichten naar The New York Times stuurt of in beroep gaat om de weigering met betere argumenten te onderbouwen. Commissieambtenaren verwachten dat Von der Leyen beroep zal aantekenen bij het voltallige Europees Hof van Justitie.
Het is voor het eerst dat het Gerecht zich buigt over de openbaarheid van tekstberichten. Verschillende partijen in het Europees Parlement zijn zeer blij met de uitspraak. ‘Een schot in de roos voor transparantie’, stelde D66-Europarlementariër Raquel García Hermida-van der Walle in een eerste reactie.
De NYT vroeg in 2022 de Commissie om inzage in de tekstberichten (sms en app) die Von der Leyen en Bourla tussen januari 2021 en mei 2022 wisselden. Het was de tijd dat de Commissie namens de EU-landen met Pfizer onderhandelde over een nieuw contract voor de levering van 1,8 miljard doses van het Pfizer-vaccin tegen corona.
In de hele wereld waren landen naarstig op zoek naar vaccins voor hun burgers. Ze streden om toegang tot Pfizer en andere vaccins van producenten als AstraZeneca en Moderna.
De Commissie weigerde de inzage, met als argument dat de tekstberichten geen substantiële informatie bevatten en daarom niet geregistreerd waren, en dus ook niet in te zien. Ze wilde aanvankelijk geen uitsluitsel geven of de berichten überhaupt bestonden. De Amerikaanse krant nam geen genoegen met deze weigering en stapte naar het Gerecht.
De rechters stellen dat de Commissie niet overtuigend heeft uitgelegd of en hoe ze de tekstberichten heeft geprobeerd te vinden. ‘Zij heeft dus geen plausibele verklaring gegeven ter rechtvaardiging van het feit dat zij niet in het bezit is van de gevraagde documenten.’ Ook de bewering van de Commissie dat de tekstberichten geen belangrijke informatie zouden bevatten, wordt volgens de rechters niet aannemelijk gemaakt.
De uitspraak over de Commissie versus The New York Times werd gezien als een testcase voor de transparantie van de EU-instanties. De EuroWob (de wet die de openbaarheid van publieke documenten voor EU-instanties vastlegt) wordt tot nog toe gebruikt om documenten en notities boven water te halen. Nu oordeelt het Gerecht dat ook tekstberichten eronder kunnen vallen. Dat zal ertoe leiden dat EU-instanties deze berichten moeten opslaan en belanghebbenden ze veel vaker zullen opvragen.
De Commissie vindt – net als de meeste EU-landen – dat sms- en appverkeer mogelijk moet zijn zonder openbaarheid, zolang deze tekstberichten geen wezenlijke informatie bevatten over beleid en onderhandelingen. De benodigde vertrouwelijkheid en privacy zouden anders in het geding komen.
De Commissie stelt zelf de criteria op voor wat wezenlijke informatie is. Het besluit om een document of een tekstbericht al dan niet te registreren – waardoor het te achterhalen is – is ook aan de Commissie.
Commissieambtenaren erkenden eerder dat de tekstberichten tussen Von der Leyen en Bourla destijds zijn verzonden. Ze zouden vooral verstuurd zijn om afspraken te maken over telefonisch overleg. De ambtenaren hadden geen antwoord op de vraag of de berichten nog bestaan of zijn gewist. Dat zal tijdens een eventueel beroep duidelijk moeten worden. De Europese Ombudsman betitelde de geheimhouding van de berichten eerder als wanbeheer.
Bij het uitbreken van de coronapandemie begin 2020 was er geen vaccin tegen het zeer besmettelijke virus. Aanvankelijk probeerden EU-landen afzonderlijk of in groepjes (Nederland, Duitsland, Frankrijk, Italië) contracten te sluiten met potentiële vaccinmakers. Om de eenheid in de EU te bewaren én omdat slechts een paar landen vaccineren de pandemie niet stopt, kreeg de Commissie de regie voor de hele EU.
De Commissie gaf geld voor de ontwikkeling en productie van vaccins en onderhandelde over de contracten. Die gesprekken werden gevoerd met een team waarin de vertegenwoordigers van zeven lidstaten zaten, waaronder Nederland. De lidstaten kregen alle informatie; zij waren het ook die de contracten uiteindelijk sloten met de vaccinproducenten.
In totaal kochten de EU-landen 4,6 miljard doses vaccins bij de verschillende producenten, ruwweg de helft bij Pfizer omdat dit bedrijf het effectiefste vaccin had en inderdaad kon leveren. Bij AstraZeneca was dat niet het geval. Volgens wetenschappelijke schattingen hebben vaccins ruim 1 miljoen levens gered in Europa.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant