De invloed van het Kremlin op het Afrikaanse continent gaat verder dan het trainen van militairen en het leveren van materieel. In Burkina Faso, een land in oorlog, verovert Rusland met zijn anti-westerse propaganda de harten van inwoners.
Door Saskia Houttuin
Fotografie en video Guy Peterson
In de dojo van de Keio Budo Club, in een zanderige woonwijk aan de rand van Ouagadougou, de hoofdstad van Burkina Faso, is de man in het rood geen partij voor de man in het blauw. Soepeltjes werpt hij zijn tegenstander in enkele bewegingen tegen de grond; op de mat van geribbelde schuimtegels klinkt een harde plof. Einde oefening, knikt hun coach Amidou Guindo. Tijd voor het volgende duel.
De afgelopen jaren liet de breedgeschouderde Guindo zijn landgenoten in Burkina Faso kennismaken met de vechtsport sambo. ‘Met succes’, zegt hij trots. Sambo lijkt op judo en stamt uit de vroege jaren van de Sovjet-Unie. Een eeuw nadat het Rode Leger zijn eigen worsteltechnieken had ontwikkeld, zit de sport in het West-Afrikaanse land in de lift. ‘Allemaal door onze vriendschap met Rusland.’
Toen Guindo vorig jaar ’s lands eerste sambotoernooi organiseerde, vond hij het niet meer dan logisch dat het toernooi werd opgedragen aan de Russische president Vladimir Poetin. ‘Hij belichaamt alles waar wij in Burkina Faso ook voor staan’, zegt Guindo. ‘Discipline, evenwicht, kalmte. Een groot krijger.’
Coach Amidou Guindo met zijn leerlingen.
Onder hoofdredacteur Artem Kureev, tevens officier bij de Russische geheime dienst, is African Initiative uitgegroeid tot een van de belangrijkste instrumenten voor Russische propaganda in Afrika. Naast een nieuwswebsite runt Kureev op Facebook en Telegram meerdere socialemedia-kanalen waar berichten over activiteiten en ontwikkelingen op het Afrikaanse continent worden afgewisseld met pro-Russische en anti-westerse berichten, vaak doorspekt met nepnieuws.
Plannen voor een volgende editie zijn in volle gang. Voor financiële steun kan Guindo aankloppen bij ‘African Initiative’, dat in tegenstelling tot wat de naam suggereert een initiatief is van Russische makelij. De organisatie vloeit voort uit de propagandakanalen van de Wagner Groep, het huurlingenleger dat sinds de dood van zijn leider Jevgeni Prigozjin is opgenomen in de rangen van de Russische strijdkrachten.
In een interview met de Russische staatszender RT beklemtoonde kapitein Ibrahim Traoré, sinds 2022 de juntaleider van Burkina Faso, afgelopen zaterdag het belang van Russische media voor de Afrikaanse jeugd. ‘Jullie kunnen veel doen om het bewustzijn onder jongeren te vergroten, zodat mensen begrijpen hoe de wereld in elkaar zit’, zei hij.
De Russische president Poetin met Ibrahim Traoré, de juntaleider van Burkina Faso, op zaterdag 10 mei in het Kremlin in Moskou.
Angelos Tzortzinis / Pool via AP
Traoré was in Moskou ter gelegenheid van de herdenking van de Sovjetoverwinning op nazi-Duitsland, tachtig jaar geleden. Het bezoek leverde hem eveneens een gesprek op met president Poetin. Aan tafel verklaarden beide leiders de banden tussen hun landen verder te willen aanhalen.
Analisten waarschuwen voor de snel toenemende invloed van Rusland in Afrika, en hoe de Russische steun aan autoritaire regimes kan leiden tot meer instabiliteit op het continent en verdere ondermijning van de democratie.
Het Africa Center for Strategic Studies, een onderzoekscentrum van het Amerikaanse ministerie van Defensie, bracht vorig jaar over het hele continent desinformatiecampagnes in kaart. De focus van die campagnes lijkt vooral te liggen op de Centraal-Afrikaanse Republiek en landen in de Sahel, waaronder Burkina Faso. Het zijn landen in staat van oorlog.
Sinds militairen in 2022 met een dubbele staatsgreep de macht overnamen in Burkina Faso, vaart dat land een volledig andere koers. Met name Frankrijk moest het ontgelden: het land dat tussen 1896 en 1960 Burkina Faso had gekoloniseerd en daarna nog altijd veel invloed had behouden. Franse zenders gingen op zwart, de ambassade sloot haar deuren en de Franse militaire missie werd – bij gebrek aan resultaat – in rap tempo opgedoekt.
Jihadistische groepen hebben het land in een decennium tijd volledig overrompeld. De komst van de coupplegers veranderde daar niets aan. Sterker nog: het wordt alleen maar erger. Afgelopen weekend kwamen nog tientallen soldaten en burgers om bij een reeks terreuraanvallen in het noorden van het land. Op de nieuwste Global Terrorism Index staat Burkina Faso voor het tweede jaar op rij op de eerste plaats. Volgens analisten van data-organisatie Acled vielen er in 2024 in het land meer dan 7.500 geweldslachtoffers.
Maar de militaire machthebbers houden er een totaal andere lezing op na. Zij stellen dat hun strategie, hard tegen hard, juist uitstekende resultaten boekt in hun strijd tegen terreur, mede dankzij de hulp van Rusland.
Rusland stuurde in de afgelopen jaren defensiematerieel en enkele honderden militairen naar het land om de Burkinese strijdkrachten te trainen. De terugkeer van een ambassade, die kort na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie was gesloten, maakte de comeback compleet.
In Ouagadougou wordt bij de opening van een rotonde de Russische vlag gehesen.
African Initiative kregen ze daarbij cadeau. Haar afdeling in Burkina Faso opende een eigen Telegram-kanaal, waarop is te volgen waarmee de organisatie zich sinds het najaar van 2023 zoal bezighoudt. Daaruit blijkt dat zij zich vooral richt op het organiseren van offline activiteiten, die zij vervolgens trouw documenteert en deelt met haar duizenden volgelingen online.
‘Rusland wil het narratief domineren’, zegt veiligheidsanalist Beverly Ochieng, die vanuit de Senegalese hoofdstad Dakar het westen van Afrika onderzoekt voor consultancyfirma Control Risks. ‘Niet alleen over zichzelf en hun rol in de wereld, maar ook over hun goede band met Burkina Faso. Dat kunnen ze vrij gemakkelijk doen, want ze hoeven alleen maar voort te borduren op antiwesterse sentimenten die er toch al leefden.’
Op straat in de hoofdstad Ouagadougou is er geen ontkomen aan het wit-blauw-rood van Rusland. De driekleur siert helmen van Burkinese militairen en graffitikunstwerken langs de muren van de luchthaven. Op pleinen en rotondes wappert de vlag van Rusland naast die van Burkina Faso en zijn bondgenoten Mali en Niger – met wie het land vorig jaar de Alliantie van Sahelstaten (AES) heeft opgericht.
Afbeeldingen van vlaggen en leiders van Burkina Faso en Rusland op muren in Ouagadougou.
Zo is er l’Heure Russe, een populair praatprogramma op de lokale radio. Er zijn gastlessen op scholen, waarbij de vriendschapsband tussen beide landen wordt onderwezen. Er zijn plaatjes van romantische 19de-eeuwse landschappen, schoonmaakacties, een graffiti-competitie, een fotowedstrijd met als thema ‘mijn vaderland’.
‘Rusland is nu onze belangrijkste bondgenoot’, zegt Martin Yaméogo, die evenementen organiseert voor African Initiative. Onder zijn spijkerjas draagt hij een T-shirt waarop Traoré in zijn vertrouwde houding staat afgedrukt: de vuist geheven, een vastberaden blik. ‘Dat willen we delen met de wereld. We willen dat iedereen weet dat we nu op de goede weg zitten.’
Martin Yaméogo bevestigt de vlag van Burkina Faso aan een mast ter voorbereiding op de opening van een rotonde in Ouagadougou.
Yaméogo omschrijft zijn werk voor African Initiative als ‘een uitwisseling van culturen’ met een ‘humanitair doel’. Voor de organisatie organiseert hij filmvertoningen. En ‘inwijdingen van rotondes’; waarbij deze knooppunten in de stad worden omgedoopt tot ontmoetingsplaatsen voor de lokale buurtwacht, de wayiyan.
De buurtwacht,een burgerinitiatief, speurt ’s nachts naar potentieel gevaar. Dat mogelijke gevaar kan afkomstig zijn terroristen, maar ook van politieke tegenstanders van het regime.
Vorige maand beweerde de junta een groot complot te hebben verijdeld dat erop uit was totale chaos in het land te zaaien en het regime omver te werpen. De couppoging zou zijn voorbereid door voormalige officieren die opereerden vanuit buurland Ivoorkust.
Eind april gingen duizenden Burkinezen de straat op als steunbetuiging aan het regime. En de wayiyan beloofde haar inspanningen voor een veiliger Burkina Faso verder op te voeren.
Volgens Yaméogo zijn er in het land al honderden rotondes en pleinen ingewijd. Vandaag is het de beurt aan een rotonde in Zinguédéssé, een dorpje ten zuiden van de hoofdstad. Terwijl muziek uit overstuurde speakers schalt, kijken groepjes jongeren vanaf hun brommertjes nieuwsgierig toe hoe vier vlaggen uit het plastic worden gehaald. De Russische vlag hangt even op z’n kop, totdat iemand het foutje opmerkt.
Artiesten dansen en zingen terwijl de vlaggen van Burkina Faso, Rusland, Niger en Mali wapperen
‘We zijn meer dan alleen een burgerwacht’, zegt Omar Dimzoré, de lokale wayiyan-voorzitter. ‘Omwonenden kunnen naar ons toekomen als ze vragen hebben over ons werk en hoe wij het land helpen op te bouwen.’
De komst van de junta heeft volgens hem alles veranderd: ‘We staan weer op eigen benen. We geloven weer in het leven.’
De euforie dat Burkina Faso sinds de staatsgrepen eindelijk af zou zijn van het neokoloniale juk van de Fransen, galmt hier nog altijd na. ‘African Initiative speelt daar heel handig op in’, zegt analist Ochieng. ‘Haar activiteiten helpen niet alleen Rusland, maar zetten ook het nationalistische regime in een positief daglicht. Dat maakt het voor de Burkinese autoriteiten aantrekkelijk om ze binnenboord te houden – ze worden er zelf ook beter van.’
Een poster met afbeeldingen van de leiders van de Alliantie van Sahelstaten en de president van Rusland in Ouagadougou.
Vragen over geldstromen tussen Rusland en de Burkinese tak van African Initiative blijven onbeantwoord. Tegen The Washington Post vertelden ingewijden eerder dat het merendeel van de financiën van African Initiative afkomstig zou zijn Rusland. Uit berichten op haar Telegram-kanaal blijkt dat African Initiative regelmatig evenementen organiseert samen met de Russische ambassade. Soms worden Burkinezen naar Rusland gevlogen.
Amidou Guindo volgde twee jaar geleden een tiendaagse sambocursus in Moskou. Dit jaar hoopt hij dat een aantal van zijn leerlingen hetzelfde kan doen – de aanvragen daarvoor liggen al bij de Russische ambassade. Hij heeft goede hoop, zeker nu ook vanuit de junta de interesse in sambo zou zijn aangewakkerd. ‘De sport geeft een gevoel van veiligheid’, zegt hij. ‘Dat kunnen we hier goed gebruiken. Mensen zijn gespannen, het leven is duur. En natuurlijk is er de oorlog.’
Saskia Houttuin is correspondent Sub-Sahara Afrika voor de Volkskrant. Zij woont in Dakar, Senegal.
Guy Peterson is een Britse freelance fotojournalist gevestigd in Dakar, Senegal, vanwaar hij West-Afrika bestrijkt.
Burkina Faso is uitgegroeid tot het centrum van terrorisme in de West-Afrikaanse Sahel. Omdat journalisten het land niet binnenkomen, is er weinig aandacht voor dat geweld. Het toonaangevende filmfestival Fespaco in Ouagadougou biedt een zeldzaam inkijkje, al blijven de vele burgerslachtoffers in de strijd tegen terreur buiten beeld.
Liefde trekt zich niets aan van taalverschillen. Maar wat als je land wordt verscheurd door een oorlog die begon met een taalstrijd? In het ‘vergeten’ conflict in Kameroen vertellen drie stellen waarvan de ene helft Engels spreekt, de andere Frans, hoe zij zich handhaven. ‘We willen alleen maar gelukkig zijn’.
Zonder het uitgebreide spoorwegnet had Oekraïne zijn strijd tegen Rusland nooit kunnen volhouden. Precies drie jaar duurt dat gevecht nu. De Nederlandse fotojournalist Jelle Krings legt sinds de invasie het unieke leven van Oekraïners op en rond het spoor vast.
Source: Volkskrant