Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant.
Afgelopen zaterdag (sabbat) was ik aanwezig bij de Frits Bolkestein-herdenking in de Uilenburgersjoel te Amsterdam. Het viel me op dat de synagoge, daar midden in de voormalige Jodenbuurt, er wat verveloos bij lag. Misschien heeft de gemeente nog ergens een excuuspotje liggen om de boel op te knappen.
Vol was het niet, ik schat zo’n tachtig man. Dat kwam natuurlijk omdat er al een eerdere herdenking was geweest. Helaas hebben vrienden en kennissen van Bolkestein zich naar goed Nederlands gebruik van elkaar afgesplitst en ging het daarbij – naar een ander goed Nederlands gebruik – voornamelijk over geld.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Opperstalmeester was prof. A.A.M. Kinneging, een ernstig man met een kaalgeschoren hoofd, bepaald niet iemand om mee te ginnegappen. Ik zag maar weinig vooraanstaande VVD’ers. Toch was er wel een enkeling, zoals de Haagse burgemeester Jan van Zanen, die weliswaar hervormd is opgevoed, maar die bij deze gelegenheid in de sjoel vooral sprak met zijn handen.
De beste spreker bleek mr. J.G.C. Wiebenga, voormalig lid van vele parlementen en ooit burgemeester van Eelde, een heer van stand met de typische VVD-voornaam Jan Kees. Hij bracht ons de slimme wijze in herinnering waarop Bolkestein het paarse kabinet van PvdA, D’66 en VVD aaneen heeft gesmeed. Bolk deed dat door de suggestie van Jan Pronk over te nemen om uiterst linkse PvdA’ers zich te laten verzoenen met uiterst rechtse VVD’ers.
Er zong veel nostalgie rond in de toespraken, waarbij het mij opviel dat er met geen woord werd gerept over het huidige kabinet, waarin de VVD toch zitting heeft. Ook de naam van Geert Wilders, de man die achter de schermen van dit kabinet luidruchtig zichtbaar is, werd nooit genoemd. Het voelde als een taboe, een soort Wilders-schaamte, die over de rijen van nette burgers is getrokken.
Helemaal verwonderlijk is dat niet. Wilders mag bij de dood van Bolkestein vol trots over ‘mijn leermeester’ hebben gesproken, de latere Bolkestein zag Wilders helemaal niet zitten. In 2011, toen Bolkestein nog lang niet dement was, omschreef hij de aanhang van Wilders als een soort deplorables: ‘PVV-stemmers zijn people with a grudge. Ze zijn werkloos en hun dochter is aan de drugs en hun zoon is weggelopen.’ In De Dagelijkse Standaard vergeleek hij de PVV met de Boerenpartij van boer Koekoek en trok hij een lijn naar de Franse Poujadisten. Over Wilders zei hij: ‘Ik zie hem als een kortstondige komeet. Ik denk niet dat hij zal uitgroeien tot een historisch figuur.’
Gaat Bolkestein, de leermeester van Wilders, ten aanzien van Wilders gelijk krijgen?
Inmiddels droomt Wilders meer dan ooit van het premierschap. Op X schreef hij: ‘Kabinet-Wilders komt er nog wel’ en ‘De volgende keer word ik echt zelf premier.’ Dat lijkt voorlopig de wens van een droomkoninkje. Op X drukt Wilders zich consequent uit in hyperbolen, waarbij de woorden ‘tuig’, ‘rotzooi’ en ‘totale onzin’ hem in de mond zijn bestorven, maar bij een stemming op datzelfde platform denkt 96.4 procent van de kiezers dat Wilders nooit premier zal worden.
In de peilingen zakt de PVV gestaag en heeft deze coalitie allang geen meerderheid meer. Als de trend voortzet, nadert het kritische moment om het kabinet te laten vallen. De sleutel daarbij is in handen van de VVD, want NSC zal worden weggevaagd en van de BBB is ook al weinig over. Voor de VVD telt dan nog slechts de vraag: hoe komen wij zelf ongeschonden uit deze politieke onderwereld?
Het gebrek van Wilders ligt in zijn onvermogen om samen te werken. Het is verleidelijk om hier al zijn tekortkomingen nog eens op een rijtje te zetten, maar dat is al zo vaak gedaan dat zoiets voelt alsof een cabaretier nog eens begint over Wilders’ blonde haar. Eerlijk gezegd zou het best grappig zijn om juist in de Volkskrant iets aardigs over Wilders te zeggen, maar ik moet daarbij denken aan een opmerking van André Spoor (1931-2012), ooit hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Bij zijn afscheid werd hem gevraagd of er een stuk was geweest dat hij graag in de krant had gezien, maar dat nooit is verschenen. ‘Ja’, antwoordde Spoor, ‘ik had graag op de opiniepagina een intelligente verdediging van de apartheid in Zuid-Afrika gepubliceerd, maar ik ben die nooit tegengekomen’. Overigens noemde Spoor zichzelf links(-liberaal), maar stemde hij op de VVD. Dat kon toen nog vrij ongegeneerd.
Als verdienste van Bolkestein wordt genoemd dat hij als een van de eersten het migratievraagstuk op de agenda heeft gezet. Anders dan Janmaat of Wilders probeerde hij dat op een rustige, fatsoenlijke manier te doen, wat na een aantal maatschappelijke schijnbewegingen leidde tot het ontwakingsartikel Het multiculturele drama van Paul Scheffer. Precies 25 jaar later blijft de oplossing van het huidige kabinet steken in een xenofobe obsessie.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.