De beelden zijn steeds dezelfde. Een drone schakelt in de lucht een andere drone uit.
Een strijd tussen onbemande vliegtuigjes, zoals die zich momenteel boven de frontlinie in Oekraïne voltrekt, is niet eerder vertoond.
Maar de tactieken achter de strijd volgen de klassieke oorlogswetten. Wie de verkenningsdrones van zijn tegenstander uitschakelt, ontneemt hem het zicht op het slagveld.
Door Daan de Vries en Pepijn de Lange
Over hun intenties in de lucht zijn de Oekraïners helder. ‘Ons doel is om duizend Russische verkenningsdrones neer te schieten’, staat in het bijschrift van een van de video’s, die sinds enkele maanden veelvuldig op YouTube en Telegram verschijnen. ‘Dat doen we niet met raketten die miljoenen kosten, maar met moderne first-person-view-drones.’
De droneoorlog boven het front in Oekraïne onttrekt zich grotendeels aan het oog van de wereld, maar dankzij een omvangrijke database met dronebeelden is het nu mogelijk een inkijkje te geven. Deze database, samengesteld door de Amerikaanse OSINT-onderzoeker Andrew Perpetua, bevat bijna 3.400 video’s van drone-tegen-drone-gevechten die Oekraïense legereenheden de afgelopen maanden op sociale media hebben gepubliceerd.
De video’s zijn gemaakt door de zogenoemde first-person-viewdrones waarmee Oekraïne de Russische drones neerhaalt. Bij deze aanvallen kijkt de bestuurder live mee via een camera op de drone. Als Perpetua aan de hand van de beelden heeft achterhaald welk Russisch dronetype de Oekraïners hebben neergehaald en op welke plaats dat gebeurde, vermeldt hij de aanval op zijn website Ukraine Daily Update. De Volkskrant heeft de betrouwbaarheid van de data steekproefsgewijs geverifieerd.
De dronegevechten spelen zich uitsluitend af nabij het slagveld. Langs het hele front zijn Russische drones neergehaald. Uitschieters zijn er op de plaatsen waar het zwaarst wordt gevochten, zoals de Oost-Oekraïense provincie Donetsk en het Russische Koersk. De onderscheppingen gebeuren vrijwel altijd aan de Oekraïense zijde van de linie; boven door Rusland bezet gebied slaagt Oekraïne er vrijwel nooit in vijandelijke drones uit te schakelen.
Bezet door Rusland (situatie 1 mei 2025)
Bron: Ukraine Daily Update; OCHA (kaart- en locatiegegevens); Institute for the Study of War (gebied bezet door Rusland)
Omdat de database enkel beelden van het Oekraïense leger bevat, is het niet mogelijk verregaande conclusies over de droneoorlog te trekken. De Oekraïners leggen niet iedere aanval op video vast en Russische aanvallen op Oekraïense drones komen niet in de database voor. Toch schetsen de video’s een beeld van de wapenwedloop in het Oekraïense luchtruim. Hoe zien de dronegevechten eruit?
Vooral Russische verkenningsdrones moeten het in de lucht ontgelden, blijkt uit een analyse van de database. Niet de aanvalsdrones, die gewapend met explosieven aanvallen uitvoeren, maar juist de toestellen die het slagveld in beeld brengen, zijn het belangrijkste doelwit van de Oekraïners. ‘Als je vijandige verkenners weet uit te schakelen, heeft de vijand geen zicht meer’, zegt luitenant-kolonel Peter Schrijver, die als promovendus aan de Nederlandse Defensie Academie onderzoek doet naar de oorlog in Oekraïne.
Bron: Zala
De meestvoorkomende toestellen in de database zijn de verkenningsdrones van de Russische fabrikant Zala. Deze drones zijn voorzien van de nieuwste technieken. De Zala-16 bijvoorbeeld, een toestel van nog geen 3 meter groot, kan tot 3 kilometer hoogte klimmen. Uitgerust met een moderne camera met zestig keer optische zoom onderscheidt de drone met gemak soldaten op de grond. Met de infraroodcamera kan de drone zelfs ’s nachts haar werk doen.
De beelden van drones als de Zala-16 staan aan de basis van Russische aanvallen op de grond. Als de drone een Oekraïens doelwit in beeld krijgt, geeft de bestuurder een seintje aan een artillerie-eenheid of de bestuurder van een aanvalsdrone. Die nemen het doelwit vervolgens onder vuur. Zelf hoeft de bestuurder zich niet op het slagveld te bewegen: de Zala heeft een bereik van ruim 70 kilometer en kan meer dan vier uur achtereen in de lucht blijven.
Verkenningsdrones worden al decennia ingezet op het slagveld, maar nooit zo massaal als nu in Oekraïne. Bewegen aan het front is dodelijk, zegt defensie-onderzoeker Schrijver. Toen hij in 2007 zelf in Uruzgan diende, zette het Nederlandse leger in samenwerking met Australië zo nu en dan één verkenningsdrone in. Zowel Rusland als Oekraïne heeft permanent honderden van deze toestellen in de lucht − ook nu de leiders van beide landen zinspelen op een mogelijk staakt-het-vuren.
Om zijn drone-arsenaal zo snel mogelijk uit te breiden, koopt het Russische leger sinds het begin van de grootschalige invasie massaal verkenningsdrones in bij Zala en Supercam. Dit soort Russische, commerciële fabrikanten produceerden voor de oorlog onbemande vliegtuigjes om fabrieksterreinen in de gaten te houden of bosbranden op te sporen. Nu brengen diezelfde toestellen het Oekraïense slagveld in kaart.
Russische dronefabriek in Izjevsk
Rossija-1
Inspelend op de toegenomen vraag van het Russische leger kocht Zala een leegstaand winkelcentrum in Izjevsk, ruim 1.000 kilometer ten oosten van Moskou. In een pand waar tot 2022 westerse bedrijven als McDonald’s en H&M gevestigd waren, verrees een gloednieuwe dronefabriek. ‘Zo’n winkelcentrum heeft alles wat we nodig hebben’, legde Zala-oprichter Aleksandr Zacharov op de Russische televisie uit. ‘Ventilatie, airconditioning en meer dan genoeg parkeerruimte voor ons personeel.’
De fabrikanten maken geen geheim van hun betrokkenheid bij de ‘speciale militaire operatie’. Op de website van Zala staan tientallen actiefilmpjes van hun drones aan het front in Oekraïne. De ‘gevechtservaring’ die de toestellen in Oekraïne opdoen gebruikt Zala om zijn producten op internationale wapenbeurzen aan te prijzen, onder meer in Saoedi-Arabië. De Zala Z-16 omschrijft het bedrijf als ‘de ogen van het Russische leger’.
Voor Oekraïne is het zaak om die ‘ogen’ van de Russen uit te steken, om Oekraïense militairen en hun materieel te beschermen tegen Russische aanvallen. Ruim 93 procent van de neergehaalde drones in de database van Ukraine Daily Update bestaat dan ook uit verkenningsdrones. Naast de toestellen van Zala worden ook die van fabrikant Supercam vaak neergehaald, evenals de Orlan-drones die het Russische leger zelf bouwt.
Wanneer een Oekraïense dronebestuurder voor het eerst een Russische drone wist neer te halen, is niet bekend. De eerste beelden verschenen halverwege vorig jaar op Oekraïense sociale media, maar Schrijver vermoedt dat de aanvallen al eerder zijn begonnen. ‘Zo’n techniek wil je in eerste instantie een beetje stilhouden’, legt hij uit. Pas toen algemeen bekend was dat Oekraïne drones op deze manier inzet, begonnen Oekraïense eenheden de beelden te publiceren.
De gevechten tussen drones zijn een volgende stap in de inzet van onbemande toestellen in de strijd in Oekraïne. Tot dusver werden drones enkel ingezet tegen militairen, legermaterieel of burgerdoelen. Dat drones in de lucht andere drones aanvallen en uitschakelen, dat is nieuw.
Hoe modern deze vorm van oorlogsvoering ook is, klassieke oorlogswetten blijven met deze nieuwe technologie onverminderd van kracht. Al in de oudheid probeerden legers vijandige verkenners uit te schakelen, om de vijand het zicht te ontnemen. ‘Dat spel heeft zich nu naar de lucht verplaatst’, zegt Schrijver.
Voor het neerhalen of uitschakelen van vijandige drones gebruiken de Oekraïners een aantal technieken. Vaak rammen dronebestuurders de tegenstander met hun eigen toestel, in de hoop het toestel uit de lucht te slaan.
Andere Oekraïense onderscheppingsdrones zijn voorzien van een explosief, dat de bestuurder vlak bij de vijandelijke drone tot ontploffing brengt. In deze video legt een derde drone vast hoe een Oekraïens toestel vlak bij een Russische drone ontploft.
Ook proberen Rusland en Oekraïne met stoorzenders het contact tussen de vliegtuigjes en hun bestuurders te verbreken. In reactie daarop wordt geëxperimenteerd met drones die wisselende frequenties gebruiken. Dichter bij het front proberen bestuurders de stoorzenders te omzeilen door via kilometerslange glasvezelkabels contact te houden met hun drones.
Zala, neergehaald op 15 maart 2025
Ukraine Daily Update
In het Oekraïense luchtruim heeft zich een kat-en-muisspel ontsponnen, blijkt uit de filmpjes. Rusland doet er alles aan om zijn drones te beschermen. Om minder op te vallen, beschilderen Russische bestuurders bijvoorbeeld hun verkenningsdrones met camouflagekleuren.
Soms plaatsen Russische bestuurders een tweede camera achter op de drone, zodat een Oekraïense onderscheppingsdrone niet ongezien kan naderen. Op hun beurt kunnen onderscheppers kiezen voor een andere aanvliegroute, waarbij ze van onderop tegen hun doelwit botsen.
Binnen het Oekraïense leger hebben enkele eenheden zich toegelegd op de inzet van drones. De ‘Vogels van Madjar’ bijvoorbeeld zijn verantwoordelijk voor tientallen filmpjes van neergehaalde drones. De eenheid is opgericht door een Oekraïense ondernemer die in de eerste maanden van de Russische invasie zelf geld ging inzamelen om drones te kopen. De ‘Vogels van Madjar’ behoren tot de succesvolste Oekraïense drone-eenheden.
Voor het Oekraïense leger zijn de beelden van geslaagde droneaanvallen onderdeel van een bredere mediastrategie. Zo wil het leger de Oekraïense bevolking laten zien dat Rusland wel degelijk te verslaan is, legt Schrijver uit. Daarnaast zijn de filmpjes een vorm van reclame: veel Oekraïense eenheden gebruiken de beelden om via crowdfunding geld op te halen voor nieuwe apparatuur. Toch geven de video’s volgens Schrijver wel degelijk een beeld van wat er aan Oekraïense zijde gebeurt.
De inzet van goedkope drones is een voorbeeld van de creatieve oplossingen die Oekraïne zoekt om zich tegen de Russen te verdedigen. De beperkte legerbudgetten dwingen de Oekraïners hier al langer toe. De Oekraïense onderscheppingsdrones kosten doorgaans enkele duizenden euro’s per stuk, terwijl luchtverdedigingsraketten honderdduizenden of zelfs miljoenen euro’s kunnen kosten.
Afgezet tegen de Russische verkenningsdrones die Oekraïne neerhaalt, zijn de onderscheppingstoestellen eveneens goedkoop. Rusland houdt de prijs van zijn drones geheim, maar Oekraïne schat de prijs van de meestgebruikte typen als de Orlan en de Zala op ongeveer 100 duizend euro per stuk.
Geavanceerde Russische drones kunnen zelfs enkele miljoenen euro’s kosten. Deze maand trof Oekraïne naar eigen zeggen voor het eerst een Russische Forpost, een enorme drone met een spanwijdte van zo’n 9 meter. ‘Kostprijs: 7 miljoen dollar’, schrijven de Vogels van Madjar, de verantwoordelijke eenheid. Oekraïne beweert dat het gevaarte na de aanval is neergestort, Rusland ontkent. Doorgaans zijn dergelijke drones onbereikbaar voor Oekraïense onderscheppers, omdat ze op grote hoogte vliegen.
Кто собьет тот хуеплет
Wie mij neerhaalt is een klootzak
Ukraine Daily Update
Dat het succes van Oekraïense onderscheppingsdrones aan Russische zijde tot frustratie leidt, blijkt uit de leuzen die op sommige verkenningsdrones zijn gekalkt. ‘Donder op’, is bijvoorbeeld te lezen, evenals ‘wie mij neerhaalt, is een lul’ en ‘klote-Oekraïners’. Het is eerder een teken van onmacht dan afschrikking: de Oekraïense drones halen ook deze drones genadeloos uit de lucht.
Pepijn de Lange is datajournalist van de Volkskrant. Hij analyseert en schrijft over het nieuws in cijfers.
Daan de Vries is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Beeldbewerking en graphics door Titus Knegtel en Eleanor Mohren.
In het diplomatieke schaakspel over een staakt-het-vuren in Oekraïne, probeert iedereen aan de goede kant van president Donald Trump te blijven. Dat is vooral voor Oekraïne en zijn partners moeilijk, zo bleek dit weekend toen Trump een westers ultimatum onderuit schoffelde.
Drones worden steeds dominanter op het Oekraïense slagveld, merken ze ook aan het front bij Pokrovsk. Dat komt goed uit, nu de Amerikaanse steun wegvalt: drones zijn relatief goedkoop en eenvoudig in elkaar te zetten. Maar met drones alleen kan Oekraïne de oorlog niet winnen.
Na een verhitte internationale discussie ging Duitsland in januari 2023 over tot het leveren van Leopard 2-tanks aan Oekraïne. De verwachting was dat de tank het beeld op het slagveld drastisch zou veranderen. Is dat ook gebeurd?
Source: Volkskrant