In de coronatijd kregen scholen van de overheid een aanzienlijke subsidie (NPO) om de achterstanden weg te werken. Ze mochten het geld vrij besteden. Aan die luxe komt binnenkort een einde: de NPO-pot droogt op. Wat heeft dit voor gevolgen? ‘Het maakt ons minder weerbaar.’
Nooit eerder gingen de kinderen van basisschool De Horizon in Delft zo vaak op excursie als in de afgelopen jaren. Ze bezochten de haven van Rotterdam, het mediamuseum Beeld en Geluid in Hilversum, het strand, het Paleis op de Dam. ‘Ze werden helemaal overdonderd’, zegt directeur Meint Helder glunderend over dat laatste uitje, waarbij hij aanwezig was. ‘Ze komen verder nergens, dus zo’n paleis maakt echt indruk op ze.’
De wereld van Helders leerlingen is klein. De christelijke school staat in Buitenhof, een wijk waar veel culturen samenkomen en die tegelijkertijd kampt met hoge werkloosheid en criminaliteit. Helder wijst naar buiten, naar de portiekflats die in rijen staan opgesteld. ‘Daar wonen de meeste van onze leerlingen, sommigen komen de straat niet uit.’
Tijdens de coronacrisis werd hun wereld nog kleiner: van school en de straat tot de muren van hun eigen huis. Ze kwamen nauwelijks nog buiten. Toen het kabinet in februari 2021 bekendmaakte 8,5 miljard euro vrij te maken om de opgelopen onderwijsachterstanden weg te werken, twijfelde Helder dan ook geen moment. Hij zette zijn deel van het budget in om excursies te organiseren. Naar buiten, de wijde wereld in.
Met de coronasteun kreeg De Horizon over vier schooljaren ruim 1,2 miljoen euro extra te besteden, oftewel 9,4 procent boven op het reguliere budget (inclusief andere subsidies). Waar de school het extra geld aan uitgaf, mocht de school zelf weten. Helder maakte een paar ton – ongeveer driekwart van het budget – vrij voor het inhuren van extra ondersteuning en het verkleinen van de klassen. Het overige geld ging onder meer naar buitenschoolse tripjes, een nieuwe rekenmethode en professionalisering van de leerkrachten.
Komend schooljaar loopt de coronasteun, de grootste kapitaalinjectie die het onderwijs ooit heeft gekregen, op z’n einde. Wat zijn de gevolgen voor basisscholen? En hoe was het voor ze om eenmalig een riante hoeveelheid ongeoormerkt geld te krijgen?
Het Nationaal Programma Onderwijs (NPO), zoals de coronasteun officieel heet, was bestemd voor de volledige onderwijssector in Nederland. Uit de totale subsidiepot ging ongeveer 2,05 miljard euro naar basisscholen, blijkt uit een analyse van de Volkskrant op basis van data van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Dat bedrag mochten scholen over een periode van vier schooljaren naar eigen inzicht besteden.
Hoe groot de impact van deze extra subsidie was op de totale begroting, verschilt sterk per school (zie kader). Gemiddeld kreeg een basisschool ruim 337 duizend euro. Voor de doorsneebasisschool betekende dat een jaarlijks plusje van 4,9 procent, maar de variatie is flink. Scholen met een groot risico op onderwijsachterstanden konden rekenen op meer coronasteun. Sommige scholen kregen tot wel 11 procent extra, andere moesten het doen met amper 2 procent.
Bij de ene school doet het wegvallen van de steun daarom meer pijn dan bij de andere. Op De Horizon, die relatief veel coronasteun kreeg, lopen tijdelijke contracten af, worden de klassen weer groter, komt er minder geld voor materialen en is er minder ontwikkelingsbudget voor het personeel. Wat wel blijft: de meubels die zijn aangeschaft om hoekjes in de gangen te creëren waar leerlingen extra ondersteuning krijgen. ‘Ook aangeschaft van de coronasubsidie.’
De keuzen die De Horizon heeft gemaakt, zijn exemplarisch voor veel basisscholen in Nederland. Uit onderzoek van het ministerie van OCW blijkt dat 46 procent van de scholen de coronasteun gebruikte om extra onderwijsassistenten aan te stellen. Ook maakten scholen vaak geld vrij om leerlingen tijdens instructies in kleinere groepen in te delen (41 procent).
Uitzonderlijk is dat scholen niet verplicht zijn verantwoording af te leggen over de manier waarop zij de coronasteun hebben besteed. Om enige richting te geven aan wat het oplossen van de leerachterstanden behelst, publiceerde het ministerie een ‘menukaart’ met opties variërend van ‘technieken voor begrijpend lezen’ tot ‘sportieve activiteiten’ en ‘cultuureducatie’.
Voor Jessica Idsinga was deze vrijheid een verademing. Ze is directeur van de Tijl Uilenspiegel, een school in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer. Net als De Horizon is dit een school met relatief veel coronasteun: de Tijl Uilenspiegel ontving iets meer dan een miljoen euro, 10,5 procent boven op het totale budget. ‘Dat geld konden we preventief inzetten, als we zagen dat een leerling vast dreigde te lopen.’
Normaal gesproken, legt Idsinga uit, moet een leerling ‘eerst stranden’ voordat extra budget kan worden aangevraagd bij het samenwerkingsverband. ‘Er moet een dossier worden opgebouwd en het duurt weken voordat zo’n aanvraag wordt goedgekeurd.’
Dit staat volgens Idsinga haaks op de ambitie van de overheid om het onderwijs zo inclusief mogelijk te maken. Scholen zijn wettelijk verplicht om er alles aan te doen om alle leerlingen – ook degenen die moeite hebben met lezen of schrijven – binnenboord te houden. Alleen is dit op een school als de Tijl Uilenspiegel bijna een dagtaak voor de twee intern begeleiders die hiervoor speciaal in dienst zijn.
De Algemene Rekenkamer, die de effectiviteit van overheidsuitgaven controleert, is echter kritisch op de vrijblijvendheid van de coronasteun. Het ministerie heeft volgens deze instantie onvoldoende in beeld of de subsidie helpt om daadwerkelijk leerachterstanden terug te dringen – het oorspronkelijke doel van de miljardensubsidie. In een reactie zegde het ministerie toe hier bij volgende subsidies scherper op te letten.
Dat scholen zelf mochten bepalen waaraan ze het geld uitgaven, betekent niet dat al hun wensen in vervulling konden gaan. Niet een gebrek aan financiële middelen, maar het personeelstekort in het onderwijs ervoeren scholen als grootste belemmering in de uitvoering van hun plannen, constateerde het ministerie eerder.
Directeur Helder van De Horizon bijvoorbeeld had het liefst een heel blik nieuwe docenten opengetrokken. ‘Maar ja, er zijn grote tekorten, zeker op scholen met achterstandskinderen.’
Hij gooide het daarom over een andere boeg en zette vacatures uit voor makkelijker vindbare onderwijsassistenten. Zij zorgden voor extra ondersteuning in de klas, zodat leerkrachten werden ontlast.
Dat niet alleen: Helder besloot ook extra uren te geven aan de gymdocent, ‘want de kinderen werden in de coronatijd steeds dikker’. Er kwam een nieuwe rekenmethode, omdat de rekenresultaten achterbleven. En alle leerkrachten op school doorliepen een professionaliseringscursus, zodat ze hun lessen effectiever konden inrichten. De kwaliteit van het onderwijs ging er volgens Helder zienderogen op vooruit. Het extra geld gaf bovendien rust: als er een probleem was, kon dit meteen worden opgelost.
Scholen die meer risico lopen op onderwijsachterstanden, hebben niet alleen meer coronasteun ontvangen, ze kunnen ook aanspraak maken op tal van extra subsidies die door zowel het Rijk als de gemeenten worden verstrekt. Zo zijn er potjes voor gratis schoollunches, het aantrekken van zij-instromers, een verlengde schooldag en een verrijkt schoolprogramma met sport en cultuur. Ook krijgen leraren op dergelijke scholen meer betaald, in een poging het lerarentekort – dat op deze scholen het grootst is – te verlichten.
De ‘subsidieconfetti’ in het onderwijs leidt geregeld tot verhitte debatten in de Tweede Kamer. Scholen zijn veel tijd kwijt aan subsidieaanvragen en kunnen medewerkers met een steeds wisselende budgettering geen baanzekerheid geven.
Vanaf 1 januari 2027 zullen scholen structureel meer geld krijgen voor het verbeteren van hun basisvaardigheden, een langgekoesterde wens van voormalig minister Dennis Wiersma voor Primair en Voortgezet Onderwijs. Hiervoor is eerst nog een wetswijziging nodig.
Tot die tijd moeten scholen het stellen met de tijdelijke subsidie basisvaardigheden, die in 2023 in het leven is geroepen en voor maximaal drie jaar wordt verstrekt. Het bedrag uit deze pot is met ruim 680 miljoen euro echter aanzienlijk lager: flinke bezuinigingen kunnen niet uitblijven, helemaal niet nu het kabinet heeft aangekondigd te zullen bezuinigen op het primair onderwijs en de inflatie scholen op hogere kosten jaagt.
De Tijl Uilenspiegel in Amsterdam moet noodgedwongen klassen vergroten en er blijft minder scholingsbudget over voor docenten. De drie orthopedagogen die nu nog rondlopen, zullen na de zomer niet meer terugkeren. ‘We gaan het enorm voelen, ja’, zegt Idsinga. ‘Het maakt ons minder wendbaar om direct de juiste ondersteuning te bieden of preventieve interventies in te zetten.’
De Horizon heeft, anders dan de meeste andere scholen, nog zo’n 40 procent van de coronasteun over. ‘Ik ga het niet opmaken om het opmaken. Ik gebruik wat er nodig is. En als ik sommige dingen nog wat langer kan volhouden, omdat er nog voldoende geld voor is, dan doe ik dat’, zegt directeur Helder. Zijn blik glijdt over het verouderde schoolplein, met een verweerd klimrek en een zandbak. ‘Dat ga ik binnenkort ook aanpakken.’
Subsidie hangt onder meer af van opleidingsniveau ouders
Hoeveel geld een basisschool uit het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) ontving, hing af van de leerlingenpopulatie. Iedere school kreeg een vast bedrag van ongeveer 1.200 euro per leerling. Scholen met een groter risico op onderwijsachterstanden kregen een extra bijdrage, die kon oplopen tot ruim 3.000 euro per leerling. Deze subsidie werd vastgesteld op basis van een zogenoemde achterstandsscore, die mede afhangt van het opleidingsniveaus van de ouders, de herkomst van de ouders, de verblijfsduur in Nederland van de moeder en of de ouders in de schuldsanering zitten. Ook de lumpsum, het budget dat scholen jaarlijks krijgen van de overheid, is hierop gebaseerd. Het adagium achter deze scholenbekostiging, die ook bij andere subsidies gewoon is, luidt: ongelijk investeren voor gelijke kansen. Om kansenongelijkheid weg te nemen hebben sommige scholen meer geld nodig dan andere.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant