Hij werd weggepest van de Universiteit Leiden, alleen omdat hij onderzoek wilde doen naar de biologische oorzaken van crimineel gedrag. Pas ruim een kwarteeuw later kreeg hoogleraar Wouter Buikhuisen eerherstel. Hij overleed dinsdag op 91-jarige leeftijd.
is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.
Een wetenschapper kan zijn tijd vooruit zijn, maar hij kan zijn tijd ook té ver vooruit zijn. Toen Wouter Buikhuisen in 1978 op het punt stond zijn oratie te geven, stapte de toenmalig rector van de Universiteit Leiden op hem af.
Of de hoogleraar misschien politiebescherming wilde rondom de plechtigheden? Er was immers een hoog risico op ongeregeldheden.
Politiebescherming bij een academische ceremonie: Buikhuisen wilde er niets van weten. Na tien minuten achter het spreekgestoelte ging het mis. Achterin de zaal klonk kabaal, vertelde Buikhuisen later in een interview aan de Leidse universiteitskrant Mare. ‘Een grote groep gemaskerde personen met grote kettingen in de hand stormde naar binnen. Een van hen gooide een rookbom. Mijn zoon zat op de eerste rij. Hij pakte het ding op en gooide het door het raam naar buiten.’
De rector stond op en maande de plechtigheid te stoppen, maar Buikhuisen weigerde en bood een jongeman die het podium bestormde zelfs aan om de zaal te vertellen waarom hij bezwaar maakte tegen zijn aanstelling.
Toen de demonstrant niets wist uit te brengen, vervolgde Buikhuisen zijn inaugurele rede, waarna de groep afdroop. Dat hij zo rustig reageerde, kwam volgens de kersverse hoogleraar door zijn ervaringen in een jappenkamp in Nederlands-Indië. ‘Je leerde uit zelfbehoud te blijven staan en te glimlachen als je werd vernederd of geslagen’, zei hij tegen Mare. ‘Je moest geen blijk geven van pijn of angst. Dan was de kans dat ze ophielden groter. Die oude mechanismen hielpen me te overleven in mijn Leidse periode. Wat de grote meute vindt, telt niet.’
Bij crimineel gedrag kunnen volgens Buikhuisen ook biologische factoren spelen en daar moeten we onderzoek naar doen. Een idee dat nu mainstream is in de wetenschap, maar toentertijd bij velen in het verkeerde keelgat schoot. De tweede wereldoorlog, met zijn bizarre rassentheorieën en vreselijke experimenten van legerarts Josef Mengele, lagen nog vers in het geheugen.
Bovendien was eind jaren zeventig de heersende gedachte dat mensen crimineel gemáákt werden door hun omgeving, door het kapitalistisch systeem, door armoede, door ouders of bestuurders met een autoritaire stijl. Het nature-/nurture-debat slingerde helemaal naar de nurture-zijde – opvoeding maakt de mens.
En dan stond daar ineens een Leidse wetenschapper op, die cohorten baby’s wilde volgen met een interdisciplinair team, en die wilde onderzoeken of crimineel gedrag een genetische component had, wilde uitpluizen wat de rol van de hersenen was.
De affaire-Buikhuisen was geboren. Olie op vuur kwam onder andere van wetenschapper en auteur Hugo Brandt Corstius, die onder zijn pseudoniem Piet Grijs in Vrij Nederland Buikhuisen neersabelde in een reeks columns. Brandt Corstius maakte Buikhuisen uit voor een ‘kale, impotente carrièrewetenschapper’ en vergeleek hem met de Nederlandse politicus en neonazi Joop Glimmerveen. De columns werden gebundeld in Buikhuisen, dom én slecht.
Buikhuisen kreeg thuis dreigtelefoontjes en poep door de brievenbus. Op zijn werk belde iemand hem met de mededeling dat er om 11 uur een bom zou ontploffen, vertelde Buikhuisen in 2020 bij een interview met Vrij Nederland. Reactie van de hoogleraar aan de anonieme beller: ‘Ik zit nu in een belangrijke bespreking. Kunt u mij vanmiddag even terugbellen?’
Maar de intimidaties gingen door, en steeds meer wetenschappers wilden niet meer samenwerken met Buikhuisen, of durfden dat niet. Onderzoeksvoorstellen werden geweigerd, niemand leverde hem proefpersonen. Zijn carrière kwam op een dood spoor en in 1988 verliet hij de universiteit om in Wassenaar een antiekhandel te openen met zijn vrouw.
In 1997 zocht een verslaggever van de Volkskrant hem daar op. Buikhuisen wordt daar als volgt beschreven: ‘In de schemer doet hij denken aan mediatycoon Joop van den Ende. Bretellen, geruite broek met koperen knopen. Zijn zinnen klinken plechtstatig en nadrukkelijk, gelardeerd met getik uit pendules van classicistische snit.’
Aarzelt een klant over de aankoop van Italiaanse ladenkast van 20 duizend euro, dan zegt Buikhuisen: ‘Voor een schilderij betaalt u meer en daar kunt u niks in opbergen.’
Het bleef hem lang pijn doen, hoe hij werd weggepest van de universiteit en niemand een vinger naar hem uitstak. Buikhuisen zag ook hoe de wetenschap langzaam maar zeker zijn oorspronkelijke onderzoeksrichting op bewoog. Het barst inmiddels van de onderzoeken waarbij wetenschappers speuren naar afwijkingen in de hersenen van pedofielen, psychopaten en criminelen. Niet als volledige verklaring voor hun gedrag, maar wel als mogelijke factor van invloed. Ook bij het grote publiek groeide de interesse voor hersenwetenschap, zo werd Wij zijn ons brein (2010) van Dick Swaab een bestseller.
Na een interview in Mare in 2009, waarin Buikhuisen aangaf nog steeds te hopen dat er tussen de post van zijn voormalig werkgever een excuusbrief op zou duiken, vloog de toenmalig decaan van de rechtenfaculteit Carel Stolker naar Spanje, waar Buikhuisen was gaan wonen. Een weekend lang brachten de twee met elkaar door.
Het mondde uit in eerherstel en een congres aan de universiteit waar Buikhuisen een van de sprekers was. Die verzoening was voldoende voor Buikhuisen, want, zo vertelde hij in interviews, op zijn leeftijd telde vooral ‘peace of mind’.
• Op zijn werk had Buikhuisen een honkbalknuppel achter zijn bureau liggen, voor het geval iemand hem daar fysiek zou bedreigen.
• Buikhuisen introduceerde in zijn proefschrift in 1965 de term ‘provo’, afgeleid van provoceren. Hij verwonderde zich destijds over de grote groep antiautoritaire jongeren.
• Zijn leven lang was Buikhuisen gefascineerd voor de amygdala, het hersengebied dat belangrijk is bij onder meer de regulering van emoties.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant