Met de deelname van Israël is de spanning rond het ‘apolitieke’ Eurovisiesongfestival komende week om te snijden. Wat zijn de controverses?
is verslaggever van de Volkskrant.
De zaal kolkte. Tijdens het optreden van de Israëlische zangeres Eden Golan op het Eurovisiesongfestival in Zweden, vorig jaar, streden gejuich en boegeroep om het hardste volume. Ze was wel voorbereid op wat weerstand, vertelde Golan later in een interview, maar dacht ook dat haar oortjes de meeste herrie wel zouden wegfilteren. Dat bleek bij de eerste generale repetitie al een illusie. ‘Ik hoorde mezelf niet eens’, zei ze. ‘Ik hoorde alleen een enorme zee van geschreeuw.’
Er drukte veel op de frêle schouders van de destijds 20-jarige zangeres. Enerzijds de hoop en trots van een getraumatiseerde natie, na de Hamas-aanslag van een half jaar ervoor. En aan de andere kant ontzetting en boosheid over de deelname van Israël aan de vrolijke liedjeswedstrijd, alsof de verwoesting van Gaza niet in volle gang was.
De vraag is hoe dat aankomende week zal zijn, als de 69ste editie plaatsvindt in de Zwitserse stad Basel. De controverse over de deelname van Israël wierp in Malmö al een flinke schaduw over het evenement. Een jaar later zal het Eurovisiesongfestival vermoedelijk verder onder hoogspanning komen te staan.
De woede en machteloosheid over wat Israël aanricht in Gaza is alleen maar gegroeid, nu premier Netanyahu en zijn ministers inmiddels openlijk zinspelen op etnische zuivering en al meer dan twee maanden de aanvoer van hulpgoederen en voedsel blokkeren.
De omroepen van Slovenië, Spanje en Ierland wierpen daarom de vraag op of Israël moet worden uitgesloten. De IJslandse minister van Buitenlandse Zaken sprak zich uit tegen deelname van het land. Zeventig oud-deelnemers – onder wie de oud-winnaars Salvador Sobral en Charlie McGettigan – stuurden deze week een open brief aan de European Broadcasting Union (EBU), het samenwerkingsverband van publieke omroepen dat verantwoordelijk is voor de organisatie. Door Israël een podium te bieden zouden ‘de misdaden genormaliseerd en witgewassen worden’, aldus de ondertekenaars. Waarom is Rusland wél uitgesloten sinds 2022, en Israël niet? ‘Er wordt met twee maten gemeten.’
En dan is er nog de zangeres die het land dit jaar in Basel vertegenwoordigt: Yuval Raphael, een overlevende van de aanslag van Hamas op het Nova-festival. Op de ochtend van 7 oktober verstopte ze zich met andere feestgangers in een bunker in de buurt van kibboets Be’eri. Al snel vonden de aanslagplegers de schuilplek en openden het vuur. In de bange uren die volgden, kwamen er steeds nieuwe Hamas-militanten langs. Raphael wist zichzelf te redden door te doen alsof ze dood was, liggend onder de levenloze lichamen van andere festivalgangers.
Na de aanslag deed ze op veel plekken haar verhaal, waaronder bij de VN-Mensenrechtenraad in Genève. Dat ze goed kan zingen, bleek pas bij haar deelname aan het televisieprogramma Rising Star, eind vorig jaar. Eerder had ze nauwelijks podiumervaring, ze was een amateurzangeres. Als winnaar van de zangwedstrijd werd ze in januari geselecteerd voor het songfestival. ‘Ik wil het verhaal van mijn land vertellen’, zei ze toen. ‘Over wat ik heb moeten doorstaan, wat anderen hebben doorstaan.’
De powerballad heet A New Day Will Rise en gaat officieel over doorgaan na tegenslag. Hoewel er niet letterlijk aan haar ervaringen op 7 oktober wordt gerefereerd, is er niet veel fantasie nodig om die betekenis in het liedje te zien. Op dit moment staat Raphael op de vierde plaats bij de bookmakers en maakt ze dus kans om te winnen.
Met de keuze voor deze zangeres worden de organisatie en critici van Israëls deelname hoe dan ook voor het blok gezet. Politieke boodschappen zijn verboden op het songfestival. Vorig jaar nog moest Israël het liedje aanpassen omdat er te duidelijke verwijzingen in zaten naar 7 oktober. Maar een overlevende wijs je niet de deur, ook al zal het daardoor per definitie over de aanslag gaan. En naar een overlevende is het lastiger ‘boe’ roepen, vermoedelijk althans.
Martin Green, de nieuwe directeur het Eurovisiesongfestival, reageerde deze week op de aanzwellende kritiek. ‘De EBU is niet immuun voor wat er in de wereld gebeurt, maar het is onze taak om te zorgen dat het Eurovisiesongfestival een evenement blijft dat draait om verbinding, diversiteit en inclusie – allemaal via de kracht van muziek.’
Vorig jaar bleek de oproep tot verbinding vooral een splijtzwam. Artiesten uit meerdere landen voelden groot ongemak over de deelname van Israël. Zich erover uitspreken tijdens het evenement kon niet, want politiek is verboden. Dat plaatste deelnemers voor een dilemma: doen alsof er niets aan de hand is, of zelfs feestvieren met de delegatie van een staat die volgens jou misdaden begaat, is óók een politieke keuze.
Het ongemak leidde hier en daar tot onsympathiek gedrag, zoals van de Griekse zangeres Marina Satti, die bij een persconferentie opzichtig ging gapen toen Eden Golan aan het woord was. Aan diezelfde tafel zat Joost Klein met een Nederlandse vlag over zijn hoofd, een actie die door de Israëliërs werd geïnterpreteerd als een sneer.
Andere vormen van protest waren subtieler. De Ierse Bambie Thug, die non-binair is, had in het Keltisch ‘staakt-het-vuren’ en ‘free Palestine’ op diens gezicht geschreven. De organisatie, die nauwlettend in de gaten hield of er pro-Palestijnse boodschappen doorsijpelden, verplichtte de artiest net voor de eerste halve finale de tekens eraf te halen. De Portugese zangeres Iolanda wist bij de finale op zaterdag wél haar nagels met keffiyeh-print op het podium te krijgen. De EBU plaatste de registratie van haar finaleoptreden aanvankelijk niet online vanwege die nagels. Dat gebeurde pas toen de Portugese omroep protesteerde.
Zo leek de organisatie vaker ver te gaan om alle plooien glad te strijken. Bij het optreden van Eden Golan hoorden de kijkers thuis vooral gejuich en nauwelijks boegeroep. Toen er online video’s vanuit de zaal verschenen, waarop het gejouw duidelijk te horen is, bleek het contrast zo groot dat de regie ervan verdacht werd een juichband onder het optreden geplakt te hebben. De organisatie ontkende stellig ermee gerommeld te hebben. Bij grote live-uitzendingen met publiek wordt het geluid altijd in balans gebracht voor de kijkers thuis, luidde het verweer.
Voor en achter de schermen gingen de artiesten gebukt onder de gespannen sfeer. De Litouwse zanger Silvester Belt moest in de finale direct na Eden Golan optreden. Hij sprak later die avond op X van ‘een traumatische ervaring’, omdat het publiek zo heftig was. ‘Het was heel moeilijk’, vertelde Bambie Thug na afloop van de finale huilend. De artiest noemde de situatie achter de schermen ‘verschrikkelijk’ en zei zich niet beschermd te hebben gevoeld door de organisatie. ‘Deze ervaring was heftig’, zei ook de Zwitserse winnaar Nemo op een persconferentie. Meerdere landen, waaronder Nederland, dienden een klacht in bij de EBU over de onveilige sfeer achter de schermen.
Die klachten gingen ook over het gedrag van de Israëlische delegatie. Met draaiende camera zou die artiesten backstage hebben lastiggevallen. Na de diskwalificatie van Joost Klein verschenen er beelden online waarop een Israëliër de Nederlandse delegatie zuigerige vragen stelt. ‘Waar was je op het podium, meneer Klein?’
De Israëlische commentatoren schuwden de politiek in elk geval niet. Deelnemers die zich – veelal op de achtergrond – hadden gekeerd tegen deelname van het land, kregen er tijdens de uitzending van langs. ‘Er zijn Hamas-aanhangers die kunnen zingen’, zeiden de commentatoren na het optreden van de Brit Olly Alexander. De Noorse band Gåte noemden ze ‘de zoons en dochters van Amalek’, de Bijbelse vijand van Israël. Ze gaven stemadviezen: ‘Hij/zij was betrokken bij een petitie tegen Israël’, klonk het bij Bambie Thug. ‘Gewoon, zodat jullie het weten. Doe ermee wat jullie willen, jongens en meisjes.’
Nu ís het Eurovisiesongfestival voor Israël ook niet zomaar een wedstrijd. Toen Netta Barzilai in 2018 won met het liedje Toi gingen duizenden Israëliërs de straat op. Premier Netanyahu noemde haar ‘de belangrijkste ambassadeur’.
Het evenement is een vrolijk, glimmend visitekaartje voor een land dat internationaal al lang kritiek krijgt voor de behandeling van de Palestijnen. Na 7 oktober is er nog sterker de wil om eendrachtig en veerkrachtig over te komen.
Ironisch genoeg is het juist de huidige Israëlische regering die toekomstige deelname op het spel zet. Die wil de Israëlische publieke omroep KAN privatiseren. Critici van dat plan, waaronder de EBU, zien het als poging om meer grip te krijgen op de onafhankelijke nieuwsvoorziening. Een onbedoeld bijeffect zal zijn dat Israël dan waarschijnlijk niet meer kan meedoen aan het Eurovisiesongfestival, omdat alleen publieke omroepen mogen deelnemen.
Het evenement is ‘een belangrijk podium voor Israël om zich te laten zien, juist op een continent dat ons tachtig jaar geleden heeft verdreven en waar sommige radicale linkse groepen ons nu opnieuw proberen buiten te sluiten’, reageerde een journalist van KAN. Wil het kabinet ‘radicaal links in Europa echt deze prijs geven?’
Het evenement is niet alleen belangrijk voor Israël, omgekeerd is dat ook het geval. Het land neemt de wedstrijd bloedserieus en stuurt vrijwel altijd hoogwaardige acts. De hoofdsponsor van het Eurovisiesongfestival is bovendien al sinds 2020 MoroccanOil, anders dan de naam doet vermoeden een Israëlisch beautymerk. Daarvoor was het genealogiebedrijf MyHeritage een jaar de hoofdsponsor, eveneens van Israëlische bodem.
De vraag die veel critici bezighoudt, is waarom Rusland in 2022 wel uitgesloten kon worden, en Israël niet. Na de invasie van Oekraïne stonden de neuzen van de omroepen die in de EBU zijn verenigd vrij snel dezelfde kant op. Dat Oekraïne zelf meedoet aan het evenement zal daarbij hebben geholpen. Ook speelde mee dat de Russische publieke omroep niet onafhankelijk is van het Kremlin, wat in Israël volgens de EBU nog wel het geval is.
In een officieel statement zei de EBU destijds dat deelname van Rusland het Eurovisiesongfestival ‘in diskrediet zou brengen’, zonder dat verder toe te lichten. Avrotros was uitgesprokener. Eric de Stade, toenmalig directeur van de omroep, wilde ‘niet langer zwijgen’. ‘Ruslands militaire acties gaan allang niet meer over politiek; dit gaat om een grove schending van universele waarden als soevereiniteit en mensenrechten’, zei hij.
Over de deelname van Israël zegt een woordvoerder van Avrotros nu: ‘We vinden het verschrikkelijk wat er gebeurt in het Midden-Oosten, maar we zijn van mening dat het songfestival niet het podium is om dit conflict te beslechten.’ Over de vergelijking met Rusland: ‘Het is ingewikkeld om op dit niveau conflicten naast elkaar te zetten.’
De EBU heeft maatregelen genomen na de chaos van vorig jaar. Delegaties hebben een vertrouwenspersoon en er mag niet meer worden gefilmd in de artiestenzones. Op het podium zijn politieke uitingen nog altijd verboden, maar in tegenstelling tot eerdere jaren mag het publiek met Palestijnse vlaggen zwaaien. De vraag is alleen wel of de 163 miljoen televisiekijkers die te zien krijgen.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant