In Berlijn is op 102-jarige leeftijd Margot Friedländer overleden. Ze overleefde het vernietigingskamp Theresienstadt en emigreerde na de oorlog naar de VS met het voornemen nooit meer terug te keren. Begin deze eeuw bedacht ze zich en werd ze een belangrijke spreker over de verschrikkingen van de nazi’s.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
‘Ik vraag me af of het verstandig was om terug te keren naar Duitsland’, zei Margot Friedländer in 2010 in A Long Way Home, een documentaire over haar leven. Als overlevende van de Holocaust emigreerde ze na de oorlog naar de VS, om uiteindelijk in 2003 terug te keren naar haar geboorteland.
Friedländer voelde zich nog steeds ongemakkelijk als ze Duitsers tegenkwam van haar generatie. Duitsers die wisten van de jodenvervolging en hadden weggekeken, of erger, de nazi’s hadden geholpen.
Die weerzin weerhield Friedländer er niet van om in Duitsland te blijven en uit te groeien tot een van de luidste stemmen tegen racisme en discriminatie, en tegen de opleving van het antsemitisme in de Bondsrepubliek.
In 2023 zette ze een stichting op om de herinnering aan de uitroeiing van joden levend te houden en te pleiten voor tolerantie, vrijheid en democratie. Over het groeiende antisemitisme en de opkomst van de extreemrechtse AfD in Duitsland zei ze in 2023: ‘Zo is het destijds ook begonnen.’
In de jaren 30 van de vorige eeuw was Friedländer, toen nog Ani Margot Bendheim, als tiener getuige van de pogroms tegen joden in Duitsland.
Ani’s gescheiden moeder probeerde het land meerdere malen te ontvluchten met haar dochter en zoon Ralph, maar ze kreeg steeds nul op het rekest in het buitenland. In 1938 werd ze als immigrant geweigerd door de Amerikaanse overheid.
Toen de oorlog uitbrak dook Friedländer onder. Haar moeder en broer werden in januari 1943 opgepakt toen ze naar Opper-Silezië (nu deel van Polen en Tsjechië) probeerden te vluchten. Haar moeder liet een handtas met haar adressenboekje en een barnstenen ketting achter bij de buren en vroeg hen een boodschap over te brengen aan haar dochter: ‘Versuche, dein Leben zu machen.’ Probeer je leven op orde te krijgen.
Friedländer wist een jaar langer uit de klauwen van de nazi’s te blijven. Maar in het voorjaar van 1944, toen ze 22 jaar oud was, viel ze in handen van Greifern, joden die in opdracht van de SS andere joden opspoorden en overhandigden.
Ze werd overgebracht naar het concentratiekamp Theresienstadt (in het huidige Tsjechië gelegen). Daar ontmoette ze Adolf Friedländer, die ze kende uit Berlijn en met wie ze later zou trouwen.
Na de bevrijding van Theresienstadt door het Sovjetleger op 9 mei 1945 keerden Ani en Adolf terug naar Duitsland. Hun families waren uitgemoord. Ani’s moeder en broer kwamen om in de gaskamers van Auschwitz. Een jaar later nam het echtpaar de boot naar de Verenigde Staten om, zoals ze elkaar plechtig beloofden, nooit meer terug te keren.
Daar kwam begin deze eeuw verandering in, toen Margot Friedländer de filmmaker Thomas Halaczinsky ontmoette die een documentaire over haar wilde maken. Daarvoor moest ze wel terug naar Duitsland. In 2003 kreeg ze een uitnodiging die de gemeente van haar geboortestad aan alle ‘vervolgde en geëmigreerde burgers’ verstuurde en zette ze voor het eerst sinds 1946 weer voet in Berlijn. Haar man Adolf was zes jaar daarvoor overleden. Het echtpaar bleef kinderloos.
In 2008 schreef Friedländer haar memoires, in een boek met als titel de laatste woorden van haar moeder aan haar, ‘Versuche, dein Leben zu machen’.
Twee jaar later besloot Friedländer zich permanent in Duitsland te vestigen. Ze ontpopte zich tot een belangrijke ooggetuige van de oorlog. Zo sprak ze drie keer per week over haar ervaringen op scholen en bij andere instellingen. Daarbij droeg ze de ketting die haar moeder haar had nagelaten. ‘Mijn broer maakte geen enkele kans. Jongeren vandaag de dag hebben wel de keuze.’
In 2022, toen al 100 jaar oud, kreeg ze een eredoctoraat van de Vrije Universiteit Berlijn voor haar grote verdiensten als Zeitzeugin, ooggetuige van de geschiedenis. Op de vraag of ze het nu rustiger aan ging doen antwoordde Friedländer: ‘Nee, zo lang het gaat. Ik verveel me geen moment.’ In juni vorig jaar stond ze op de cover van het Amerikaanse modeblad Vogue.
Drie dagen geleden gaf Friedländer nog een toespraak in het raadhuis van Berlijn op een herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog, 80 jaar geleden. ‘Dit is wat ik jullie vraag te doen: wees een mens’, zei ze daar.
Ze stierf vrijdag, op de dag dat de Duitse bondspresident Frank-Walter Steinmeier haar het Grote Verdienstkruis zou opspelden. ‘Ze heeft ons land vergeving geschonken’, zei de president in een condoleancebericht. ‘Voor dat geschenk kunnen we haar nooit dankbaar genoeg zijn.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant