Ziekenhuisseries zijn zo oud als televisie zelf, maar de kracht van de witte jas is verre van uitgewerkt. Het Amerikaanse The Pitt en het Nederlandse Dag & nacht hebben het genre nieuw leven ingeblazen, met soms huiveringwekkend realisme naast het gebruikelijke doktersdrama.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series en fotografie.
De makers van de medische serie Dr. Kildare, die liep van 1961 tot en met 1966, wisten dat ze een snaar bij het publiek hadden geraakt toen er brieven begonnen binnen te komen voor hun hoofdrolspeler. Acteur Richard Chamberlain (1934-2025) werd om medisch advies gevraagd. Zo sterk was de autoriteit van Kildare’s onberispelijke witte jas en onafscheidelijke stethoscoop dat het hele idee dat het hier om een fictieve dokter in een fictief ziekenhuis ging, genegeerd werd.
Het verhaal wil dat producent NBC gebruikmaakte van de populariteit van de jonge dokter door zijn naam te laten omroepen op vliegvelden en busstations, alsof overal waar grote groepen mensen bij elkaar waren behoefte was aan de koele hand en vriendelijke blik van een dokter die oog heeft voor de pijn van de reiziger. Calling doctor Kildare!
Het lijkt een anekdote uit de oertijd van het televisiedrama, hoewel Dr. Kildare lang niet de eerste succesvolle ziekenhuisserie was. Maar in een recent interview vertelde actrice Taylor Dearden, inmiddels beter bekend als Dr. Melissa ‘Mel’ King in de nieuwste ziekenhuishit The Pitt (HBOMax), dat ze sinds kort met een zekere medische autoriteit door het leven gaat, al was het maar binnen haar eigen familie. Noem het de kracht van de witte jas.
Toen haar moeder op een eerste hulp terechtkwam, bleek Dearden genoeg te hebben opgestoken van de talloze, nogmaals, fictieve medische procedures om zonder problemen het gecompliceerde jargon te vertalen.
De ziekenhuisserie is nooit weggeweest, en het streamingtijdperk heeft ze inmiddels een eeuwig leven gegeven. De Amerikaanse soapserie General Hospital telt sinds de eerste uitzending van 1 april 1963 ruim vijftienduizend afleveringen, tot op de dag van vandaag.
Populaire series als St. Elsewhere (1982-1988), ER (1994-2009), House (2004-2012) en Grey’s Anatomy (21 seizoenen, sinds 2005), en in Nederland Medisch Centrum West (1988-1994, herlancering in 2025) hebben altijd een vast patroon gevolgd, of het ziekenhuis nu in Lelystad of in Chicago staat.
In de intieme wereld van het ziekenhuis arriveert een eindeloze stroom patiënten (een godsgeschenk voor scenaristen) die een op te lossen medisch, dan wel maatschappelijk raadsel meenemen. Met artsen, ondertussen worstelend met hun eigen sores en romantische beslommeringen, die soms de medische hiërarchie bedreigen.
Terwijl in het echte leven de pasklare oplossingen schaars zijn, worden binnen de kraakheldere muren van het ziekenhuis opvallend vaak oplossingen gevonden voor de malheur die ons treft. Een nieuwe dag, een nieuwe dienst en een nieuwe aflevering, in een oerdegelijk, om niet te zeggen geruststellend format, dat zich dit jaar opnieuw lijkt te hebben uitgevonden.
The Pitt lijkt de natuurlijke opvolger van ER. ER-showrunner John Wells is de man achter deze nieuwe serie, die hij samen met ER-schrijver R. Scott Gemmill maakt. De meest in het oog springende overeenkomst is de rol van acteur Noah Wyle als Dr. Michael ‘Robby’ Robinavitch. De inmiddels 53-jarige Wyle brak dertig jaar geleden door als de jonge dokter John Carter in ER.
Je zal de makers van The Pitt geen lof over de grote voorganger horen zingen. Ze zitten nog midden in een juridisch proces dat is aangespannen door de erven van auteur Michael Crichton (1942-2008), schepper van de oorspronkelijke serie. Die houden vol dat The Pitt de eerder geplande opvolger is van ER. Het feit dat het ziekenhuis nu in Pittsburgh staat en dat dokter Carter een andere naam heeft gekregen, is volgens de klagende partij uitsluitend bedoeld om ze buiten de nieuwe geldstromen te houden.
Natuurlijk is het DNA van ER in The Pitt duidelijk herkenbaar, met deze makers. ER was weliswaar een superieure soap, maar het was óók een serie waarin met grote regelmaat heikele maatschappelijke onderwerpen de afdeling opreden, van abortus tot morele kwesties over een zelfgekozen levenseinde. Het ziekenhuis was de frontlinie in een grote Amerikaanse stad, waar mensen met medische en maatschappelijke problemen binnenkwamen en weer vertrokken, met of zonder oplossing.
ER maakte van het medisch personeel kwetsbare helden, die maar moesten zien hoe ze hun eigen geestelijke gezondheid in balans hielden. Meeleven met patiënten maakt iemand wellicht een betere dokter of verpleegkundige, maar die kan moeilijk al het leed van de wereld, of de afdeling, op de schouders nemen.
The Pitt groeide dit jaar in enkele maanden tijd, tussen krakers als The White Lotus 3, Severance 2 en The Last of Us 2, uit tot de grote verrassende hit van het serieseizoen. De titel verwijst naar de bijnaam voor de eerstehulpafdeling van een groot ziekenhuis in Pittsburgh, in de Amerikaanse staat Pennsylvania. En hoewel de eerste hulp is nagebouwd in een studio in Los Angeles, werden de buitenopnamen gemaakt bij het Allegheny General Hospital in Pittsburgh.
Elke aflevering van de vijftiendelige serie beschrijft een uur uit de dienst van dokter Robby, hoofd van de eerste hulp van het ziekenhuis. The Pitt is een bijna dystopische serie over een samenleving die op het punt van bezwijken staat onder een rampzalige (geestelijke) gezondheidszorg, een hoogoplopende cultuuroorlog, een ontspoorde wapen- en drugscultuur en het hyperkapitalisme dat ook het ziekenhuis in zijn greep heeft.
Dit alles neergezet met soms huiveringwekkend realisme, dat bij een streamserie mogelijk is maar bij de medische soaps wordt vermeden om de reclames tussendoor niet al te zeer te ontregelen (bijvoorbeeld met een cornflakesreclame na een open beenwond).
De wachtkamer is een soort voorportaal van de hel en de eerste hulp zelf is de frontlinie waar de strijd met alle middelen gestreden wordt, in een eindeloze dagdienst, die overloopt in een al even lange nachtdienst.
Maar daarmee werd The Pitt niet de grote voorjaarshit. Het is misschien wel de warmste en meest empathische serie van het moment. Nu de Amerikaanse wetenschap en gezondheidszorg bedreigd wordt op een manier die de makers tijdens het draaien nauwelijks voor mogelijk hielden, is de serie een ode aan de deskundigheid van artsen, verpleegkundigen en ondersteunend personeel, die soms in een fractie van een seconde beslissingen moeten nemen, met een voortdurende dreiging van menselijk falen bij elk ingebracht infuus of toegediende dosis.
Het systeem mag op breken staan, achter die klapdeuren staan de toegewijde (en doodvermoeide) mensen van The Pitt klaar. In een wereld waar maar weinig onder controle lijkt te zijn, biedt de eerste hulp de laatste echte safespace. Niet voor niets worden kijkers een aantal aangrijpende flashbacks herinnerd aan de covidcrisis, toen het oog van de wereld viel op het werk dat in ziekenhuizen wereldwijd werd gedaan om een aanvankelijk ongrijpbaar virus tot stilstand te brengen.
The Pitt volgt naast dokter Robby (die de dienst begint met ‘Let’s save some lives!’) ook een aantal medische studenten op hun eerste dag. Het geeft de scenaristen de gelegenheid om tal van wijze woorden (‘robbyismen’) in te lassen, die inmiddels online een eigen leven leiden: ‘Zelfs als je alles goed doet, krijg je niet altijd waar je op hoopte.’
De serie maakt uit medische hoek een golf aan reacties los. Niet alleen vanwege de zorgvuldigheid waarmee de eerstehulpgeneeskunde wordt geportretteerd, maar nog meer omdat het zorgpersoneel zich gezien voelt op een moment dat het politieke tij zich tegen hen lijkt te keren.
Deze week (vanaf 7 mei) begint het tweede seizoen van het Nederlandse Dag & nacht, een serie die in 2023 op de jaarlijst van deze krant terechtkwam. Na dat eerste seizoen op een verloskundeafdeling, vindt het tweede seizoen op de afdeling voor kindergeneeskunde plaats, waar we overigens een aantal van de personages uit het eerste seizoen tegenkomen. Al was het maar omdat Bianca Krijgsman, als ieders favoriete personage Trui, nu hier benoemd is als hoofd verpleegkunde. Zij kan een zin als ‘ik moet even een stagiaire aansturen’ met exact de juiste dosis compassie en vermoeidheid uitspreken.
Regisseur en showrunner Joram Lürsen heeft zich bewust nog niet aan The Pitt gewaagd, al was het maar omdat hij midden in de opnamen zit. ‘Als ik aan het draaien ben, wil ik me niet te veel laten beïnvloeden.’
Dit seizoen werd gemaakt in nauwe samenwerking met het Emma Kinderziekenhuis, onderdeel van het AMC in Amsterdam. En ook dit seizoen behandelt een aantal, bijna per definitie aangrijpende gevallen, terwijl de artsen, therapeuten en verpleegkundigen ondertussen hun eigen gevoelsleven in de hand proberen te houden (spoiler: dat lukt niet). Wat Dag & nacht ook in dat eerste seizoen al zo overtuigend in beeld wist te brengen: wat voor de jonge patiënten en hun ouders het toneel van een persoonlijk drama is, is voor het personeel een werkplek.
Dag & nacht is gebaseerd op een Deense serie, maar Lürsen geeft aan dat scenarist Kim van Kooten, die in dat eerste seizoen ook verloskundige Ella speelde, al snel op een eigen spoor terechtkwam. ‘Al was het maar omdat we in Nederland een heel andere verloskundige traditie hebben.’
Ook met het tweede seizoen is er ‘een eigen weg ingeslagen’, die ervoor zorgt dat de (in een Vlaamse studio opgenomen) serie meer aansluit bij de Nederlandse praktijk. Dat betekent in dit geval de praktijk van het Emma Kinderziekenhuis. Daar doorliepen de makers een training, waarbij ze constateerden dat empathie en medische kennis van zaken hier strak tegen elkaar aan liggen.
Natuurlijk moet het jargon kloppen, maar dat is niet het belangrijkste. Lürsen: ‘Elke dienst begint met een roll call, een overdracht van de ene dienst naar de andere. Het is ongelofelijk hoe die hier plaatsvindt, met bijna militaire precisie.’ Voor dit seizoen is er een zogenaamde writers’ room, waar naast Van Kooten ook ervaren scenaristen als Anne Barnhoorn en Tamara Bos afleveringen voor hun rekening nemen.
Zonder hun contact met het Emma Kinderziekenhuis, zegt Lürsen, hadden ze niet kunnen bedenken hoe belangrijk de rol van therapeuten op de afdeling is. ‘Willem de Vries, hoofd van het ziekenhuis, zei het onomwonden: dát zijn de belangrijke mensen. Zij maken de kinderen en hun ouders minder angstig. Zij zorgen uiteindelijk ook dat het herstel beter verloopt.’
Wat die samenwerking ook opleverde, was het diepe besef dat je met elk kind dat de afdeling binnenkomt er de ouders vanzelf bijkrijgt. Net als in The Pitt levert dat genoeg materiaal op voor spanningen, met een nieuwe, assertieve generatie die hun eigen diagnoses en behandel-ideeën al online hebben binnengehaald voordat er ook maar een arts aan te pas is gekomen.
Dag & nacht (dat óók soms heel geestig is) windt er bepaald geen doekjes om. Misschien is de openingsaflevering de meest schokkende. Daarin blijkt dat het ziekenhuispersoneel geen wonderen kan verrichten en dat hun invloed, safespace of niet, beperkt is tot wat ze binnen de muren van de afdeling kunnen doen. Lürsen: ‘We wilden in die eerste aflevering meteen duidelijk maken wat voor deze hele serie geldt: het gaat in een ziekenhuis over leven en dood.’
Deze serie, gebaseerd op de film van Robert Altman (1970), was natuurlijk veel meer dan een comedy over een legerhospitaal aan het front. We volgen de leden van het 4077ste Mobile Army Surgical Hospital tijdens de oorlog in Korea.
De comedyelementen deden niets af aan het feit dat het een ijzersterke anti-oorlogsserie was, die begon op een moment dat de Amerikanen nog in Vietnam vochten. Onvergetelijk: Alan Alda als hoofdchirurg Benjamin ‘Hawkeye’ Pierce. En natuurlijk de openingsmelodie Suicide is Painless. (Prime Video)
Kan niet ontbreken in dit rijtje. De bekendste Nederlandse ziekenhuissoap haalde op zijn hoogtepunt 4,5 miljoen kijkers per aflevering, en won in 1992 de Gouden Televizier-Ring. Belangrijke bijdrage aan de geloofwaardigheid was het feit dat de serie werd gedraaid op een leegstaande verdieping van het Zuiderzeeziekenhuis in Lelystad. Iets minder geloofwaardig: het grote aantal dramatische sterfgevallen onder het personeel, in een ware epidemie van cliffhangers. (Prime Video)
ER gaf het genre van de ziekenhuisserie een enorme kwaliteitsimpuls, niet in de laatste plaats door een van de beste casts die ooit in een serie is samengebracht. ER lanceerde de carrière van George Clooney en vele anderen. Het realisme van de medische situaties, de parade aan medisch-ethische kwesties en schokkende wendingen maakten van ER een serie die nog altijd favoriet is, waar hij ook streamt.
Een plan om een vervolg te maken leidde uiteindelijk tot The Pitt, de volgende fase in de volwassenwording van het genre. (ER is nu even niet te zien, maar zal ongetwijfeld snel weer op een streamingsdienst opduiken)
Een buitenbeetje in het genre. De Deense filmmaker Lars von Trier verwees naar Twin Peaks van David Lynch als de inspiratiebron voor dit zwart-komische, surrealistische portret in drie bedrijven van de neurologische afdeling van een groot ziekenhuis in Kopenhagen.
Er waart de geest van een overleden meisje door de gangen, een stel keukenhulpen met het syndroom van Down fungeert als een Grieks koor, en een Zweedse chirurg met een diepe haat voor Denen probeert een mislukte operatie in de doofpot te houden. (Alleen op dvd te krijgen)
House was in 2008 even de best bekeken televisieshow ter wereld, met kijkers in 71 landen die de zaken van dr. Gregory House (Hugh Laurie) op de voet volgden. De onconventionele, van elke empathie gespeende methodes van House maken hem de medische bloedbroeder van Sherlock Holmes, de geniale speurder die niet in slachtoffers, maar alleen in de daders geïnteresseerd was. De juiste diagnose was het doel van House; de genezen patiënt hoogstens de bijvangst. (Prime Video)
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant