Vanaf woensdag gaan de kardinalen in conclaaf om een nieuwe paus te benoemen. De katholieke kerk zet daarvoor een zorgvuldig proces in gang met een mix van urgentie en weloverwogen handelen. Hier kunnen bedrijfsdirecties van leren.
Bij de start van de film Conclave zien we ze in de eerste scene. De sluwe, de slimme, de moralist, de backbencher, de diplomaat, de bureaucraat, de verbinder. Kortom: de boardroom met zijn archetypen is meteen zichtbaar. Een groep kardinalen komt bij elkaar om de nieuwe paus te kiezen.
De film is een mix van fictie en realiteit. En nu dus voor het echt! De kardinalen staan voor de klus die zo herkenbaar is voor veel raden van commissarissen: de nieuwe CEO selecteren. Het conclaaf, alles daaromheen en hoe de kardinalen de nieuwe paus gaan kiezen is een bijzonder proces, dat vele eeuwen oud is en ook daarom nuttige lessen heeft voor de boardroom van vandaag.
Over de auteur
Frank van den Heuvel is toezichthouder bij zeven ondernemingen en bestuurder van enkele katholieke organisaties en stichtingen. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Iedere tak van sport heeft zijn eigen tradities, rituelen en spelregels als het over de opvolging en het aanstellen van de nieuwe CEO gaat. In de monarchie is het helder: de koning is dood, leve de koning. Grondwet en erfopvolging maken dit overzichtelijk. In het bedrijfsleven zien we grofweg twee varianten: de nieuwe CEO is een klaargestoomde kroonprins van binnen het bedrijf of nieuw bloed van buiten. Dus erfopvolging en continuïteit of verandering en koerswijziging.
In de politiek gaat het weer anders. Weinig ratio. Daar is de opvolging een mix van opportunisme, kroonprins(es) en toevalligheden. Met veel ongelukken en soms succes tot gevolg.
En dan de katholieke kerk. Daar zien we een mix van de drie varianten. Echte erfopvolging is lastig, maar daar speelt wel dat snel, na een overlijden, gehandeld wordt. De zetel kan niet te lang vacant blijven, want anders zegt een kardinaal of bisschop ergens ter wereld dat hij het gaat doen. Dus daarom: snel een conclaaf.
Daar is over nagedacht. Ook onder de kardinalen zijn natuurlijk kroonprinsen, serieuze kanshebbers, te vinden, maar garanties zijn er niet en het kan ook een outsider worden. Omdat de ‘winnaar’ uiteindelijk twee derde van de stemmen moet hebben, zijn er vaak vele stemmingen nodig, waarbij steeds kandidaten afvallen, maar ook opkomen. Dit is een proces dat al gauw een week duurt.
Het voordeel is dat de kardinalen elkaar goed kennen en weten wat hun sterke en zwakke punten zijn. Verder weten ze van elkaar of ze conservatiever of progressiever zijn en waar ze als paus de accenten zullen zetten. En zeker was in de afgelopen eeuwen, net als in de politiek, het bedrijfsleven en de monarchie, ook sprake van omkoperij, vriendjespolitiek, uitruil en nog meer.
Positief is dat de kiesgerechtigde kardinalen naar het verleden kijken, maar eveneens, juist, naar de toekomst: wat heeft de kerk nodig? De visionaire leider Johannes Paulus II werd opgevolgd door de wetenschappelijke, meer introverte Benedictus XVI, en deze kreeg de verbinder Franciscus als opvolger. Visie, inhoud en mensen. Alle drie zijn nodig.
Door de serie stemrondes kristalliseert het zich uit, met een compromis tot gevolg. Als een stevig aantal kardinalen neigt naar een conservatieve paus, dan moet de reactie niet zijn een sterk progressieve kardinaal steunen, maar juist een middenfiguur met enkele behoudende trekjes. Het voordeel is dat de meeste kardinalen van binnen komen, maar ook altijd een outsider-element hebben; een goede balans. En wanneer er geen onbetwiste favoriet is, kan ook een tussenpaus gekozen worden. Overigens werd paus Johannes XXIII begin jaren ’60 als zodanig gezien, maar hij zorgde voor nieuwe wind en revolutie in de kerk.
Wat kunnen commissarissen leren van dit Roomse zoektraject? Allereerst is het een zorgvuldig proces met een mix van urgentie en weloverwogen handelen. Niet overhaast, maar wel met enig tempo. Een ander bijzonder punt is dat de selectie niet een klus is van enkelen, maar van een groep van 135 kiesgerechtigde kardinalen. Ook hierdoor worden veel aspecten meegewogen.
Op de derde plaats kent het proces een bijzondere mix van beslotenheid (Sixtijnse Kapel) en openheid (rook) zonder dat gesproken wordt over personen. Daarnaast is de nieuwe paus vaak weer een ander (arche)type dan zijn voorganger, maar hij moet wel passen in de continuïteit.
Bovendien kijkt men naar de rol die de nieuwe paus moet gaan vervullen (gezien het moment) dan naar de functie zelf: situationeel leiderschap. De kardinalen kijken hierbij scherp naar de combinatie van kwaliteiten en ervaring, want hij moet meteen aan de slag en de inwerkperiode is kort. En tot slot, bijzonder in deze tijd, de zoektocht wordt niet belast door leeftijdsdiscriminatie.
Woensdag start het conclaaf, maar de voorbereiding is al bezig. In de komende dagen of weken zullen we zien of de kardinalen zich houden aan het filmscript of dat de film gebaseerd is op het conclaaf; of een mix ervan. In ieder geval zullen veel commissarissen jaloers kijken hoe het ‘bedrijf’ katholieke kerk wekenlang gratis publiciteit geniet met het ‘hoofdkantoor’ volop in de schijnwerpers. Maar wel een hoofdkantoor dat rekening moet houden met 1,4 miljard katholieken, die eenheid uitstralen, maar ook, gelukkig, divers zijn op lokaal niveau.
Is het spannend? Jazeker. Zelfs voor mijzelf, want iedere katholiek gedoopte man ter wereld kan tot paus verkozen worden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant