Hoe wordt de nieuwe paus gekozen, welke kardinalen maken kans en wat zijn de stromingen die zij vertegenwoordigen?
Door Rosa van Gool en Nick Vink
Illustraties Matteo Bal
Ze worden ook wel ‘prinsen van de kerk’ genoemd: de kardinalen die tijdens het conclaaf een nieuwe paus kiezen.
In totaal zijn 252 kardinalen verenigd in het College van Kardinalen. 134 van hen mogen stemmen.
Alleen kardinalen jonger dan 80 jaar mogen meedoen aan het conclaaf, zij zijn de kieskardinalen.
Europa levert nog steeds de meeste kardinalen, maar Franciscus heeft meer Aziatische en Afrikaanse kardinalen aangesteld.
Wie als paus het conclaaf ingaat, komt er als kardinaal weer uit, zo luidt een Italiaans spreekwoord. Het betekent zoveel als: wie vooraf de grote favoriet is voor een hoge functie, krijgt die functie doorgaans niet.
Het gezegde verwijst niet voor niets naar het conclaaf. Het is moeilijk te voorspellen wie de nieuwe paus wordt. Het conclaaf is een bijzonder weinig transparant proces; het vindt plaats achter hermetisch gesloten deuren in het Vaticaan.
Volgens het kerkelijk recht kan elke mannelijke gedoopte en celibataire katholiek tot paus gekozen worden, maar in de praktijk gaat de strijd om de hoogste functie van de katholieke kerk tussen de deelnemers aan het conclaaf.
Hieronder vijf veelgenoemde kanshebbers, die verschillende stromingen in de kerk vertegenwoordigen.
Naam: Luis Antonio Tagle
Leeftijd: 67
Komt uit: De Filipijnen
Stroming: Aziatische voortzetting van de lijn-Franciscus
De 67-jarige kardinaal uit de Filipijnen staat hoog in alle lijstjes van Vaticaan-watchers als mogelijke opvolger van paus Franciscus. Die favorietenrol dankt hij aan zijn charisma, zijn relatief jonge leeftijd, en aan het feit dat hij een werelddeel vertegenwoordigt waar het katholicisme groeiende is.
Terwijl Europa en de Verenigde Staten steeds verder ontkerkelijken, zit het geloof in Azië juist licht in de lift. Driekwart van de Aziatische katholieken woont in de Filippijnen, waar de kerk zo’n 93 miljoen leden telt. De keuze voor Tagle zou de groei in Azië zonder twijfel verder bestendigen.
Tagle liet zich kritisch uit over de ‘harde woorden’ die de kerk in het verleden gebruikte om lhbti’ers en gescheiden mensen te beschrijven. Hij staat met die houding in dezelfde traditie als de overleden paus. Ook Franciscus wilde mensen die niet volgens de leer van de kerk leven toch bij het geloof betrekken.
Naam: Matteo Maria Zuppi
Leeftijd: 70
Komt uit: Italië
Stroming: Progressieve Italiaanse paus
Ook de aartsbisschop van Bologna (70) behoort, in navolging van Franciscus, tot de kant van de katholieke kerk die veel aandacht heeft voor de pastorale taken van priesters en minder nadruk legt op theoretische discussies over de kerkelijke doctrine.
Zuppi is voorzitter van de Italiaanse bisschoppenconferentie en daarnaast nauw betrokken bij de katholieke gemeenschap Sant’Egidio, die zich richt op zorg voor daklozen, armen, migranten en andere kwetsbare groepen. Binnen de kerk kreeg hij in het verleden van conservatieve zijde kritiek op zijn progressieve opvattingen over onder meer migranten, moslims en de lhbti-gemeenschap.
Een keuze voor Zuppi zou het pausschap na bijna een halve eeuw terugbrengen naar Italië. De laatste Italiaanse paus, Johannes Paulus I, stierf in 1978. Hij was toen pas 33 dagen leider van de kerk.
Naam: Pietro Parolin
Leeftijd: 70
Komt uit: Italië
Stroming: Gematigde bureaucraat
Ook de 70-jarige kardinaal-staatssecretaris, al twaalf jaar de machtigste man in het Vaticaan na Franciscus, geldt als een Italiaanse kanshebber. Parolin heeft een carrière als Vaticaans diplomaat achter de rug en is een ervaren bestuurder en politicus. Hij is conservatiever op sociaal-culturele thema’s dan Franciscus was. Zo noemde Parolin de legalisering van het homohuwelijk in Ierland in 2015 ‘een nederlaag voor de mensheid’.
Tegelijkertijd staat hij bekend als pragmaticus en een vaardig bemiddelaar. Parolin heeft relatief weinig pastorale ervaring. Hij bracht het grootste deel van zijn carrière niet door als priester ‘in het veld’, maar werkte vooral in de diplomatie en het bestuur.
Afgelopen vrijdag ontving Parolin de Amerikaanse vicepresident J.D. Vance, met wie hij volgens een verklaring van het Vaticaan sprak over migratie – een thema waarop het Vaticaan lijnrecht tegenover de Amerikaanse regering staat – en de ‘internationale situatie’ in Oekraïne en het Midden-Oosten.
Naam: Peter Erdő
Leeftijd: 72
Komt uit: Hongarije
Stroming: Conservatieve Orbán-bisschop
De 72-jarige aartsbisschop van Boedapest vertegenwoordigt een radicaal andere koers dan de richting die de kerk de afgelopen jaren domineerde. Erdő is een uitgesproken conservatief, die bijvoorbeeld vindt dat het herbergen van ongedocumenteerde migranten in de kerk neerkomt op mensensmokkel. Hij schaart zich op dat thema (en op meer punten) achter de Hongaarse autoritaire leider Viktor Orbán – die Erdő in het verleden prees.
De Hongaar werd tijdens het conclaaf van 2013, toen Franciscus gekozen werd, ook al genoemd als kanshebber. Erdő behaalde doctoraten in theologie en kerkelijk recht, en doceerde die vakken jarenlang in Hongarije. Hij vertegenwoordigt een meer op de doctrine gerichte en traditionalistische stroming binnen de katholieke kerk, die de aandacht richt op Europa en andere westerse landen.
Naam: Fridolin Ambongo Besungu
Leeftijd: 65
Komt uit: Democratische Republiek Congo
Stroming: Conservatieve vertegenwoordiger van het Afrikaanse continent
Een keuze voor de 65-jarige aartsbisschop van Kinshasa, Democratische Republiek Congo, zou revolutionair zijn. Besungu zou de eerste Afrikaanse paus in vele eeuwen worden. De laatste kerkleider van het Afrikaanse continent was Galasius de Eerste (492-496), van wie de geboorteplaats niet helemaal duidelijk was, maar vermoedelijk ergens in het Afrikaanse deel van het Romeinse Rijk.
Als een niet-Europese kardinaal in de moderne tijd ooit een kans maakte op het pausschap, is het nu. Paus Franciscus heeft ruim 80 procent van de 134 stemgerechtigde kardinalen aangesteld, en maakte het gezelschap minder Europees door relatief veel benoemingen in Afrika en Azië te doen.
Al zou de keuze voor een Afrikaanse paus revolutionair zijn, Besungu’s standpunten zijn dat niet. De Congolees geldt als een traditionalist, die absoluut niet wil tornen aan zaken als het priesterlijk celibaat of de centrale positie van het gezin. Hij sprak zich uit tegen de zegening van koppels van gelijk geslacht – iets wat paus Franciscus eind 2023 juist mogelijk maakte.
Het conclaaf in de Sixtijnse kapel begint waarschijnlijk in de week van 5 mei.
Zodra de kardinalen binnen zijn, is contact met de buitenwereld verboden. De ceremoniemeester zegt ‘extra omnes’ – iedereen naar buiten – en de deur gaat dicht.
De kardinalen stemmen vier keer per dag: twee keer ’s ochtends en twee keer ’s middags. Haalt een kandidaat tweederde van de stemmen, dan wordt hem gevraagd het ambt te aanvaarden. Accepteert hij, dan is hij de nieuwe paus.
De kardinaal die verantwoordelijk is voor de organisatie van het conclaaf heet de Camerlengo (kamerheer). Op dit moment is dat de Iers-Amerikaanse kardinaal Kevin Farrell.
Hij beheert het Vaticaan nu er geen paus is. Na het overlijden van Franciscus nam hij bijvoorbeeld de zegelring van diens hand en verzegelde hij de pauselijke werk- en slaapkamer. Farrell is ook verantwoordelijk voor de uitvaart van Franciscus.
Tot 2005 brachten de kardinalen tijdens het conclaaf hun nacht door in sobere kamers met harde bedden, gelegen nabij de Sixtijnse kapel. Paus Johannes Paulus II bracht daar verandering in.
Hij vond het gebrek aan comfort voor de kardinalen niet in overeenstemming met de zware verantwoordelijkheid die op hun schouders rust.
Daarom liet hij Domus Sanctae Marthae (‘het huis van de Heilige Martha’) bouwen, vlakbij de Sint Pietersbasiliek. Net als de Sixtijnse kapel is het gastenverblijf in deze periode streng beveiligd en afgesloten voor personen van buitenaf.
Op een wit briefje met de woorden Eligo Summum Pontificem (‘Ik verkies tot paus…’) schrijft iedere kardinaal de naam van zijn voorkeurskandidaat. Als iedereen zijn keuze heeft gemaakt, lopen de kardinalen in de Sixtijnse kapel een voor een naar het altaar en doen hun stembiljet in een urn.
De biljetten worden gemengd, geteld en gecontroleerd door drie kardinalen. De laatste haalt naald en draad door de getelde stemmen en aan het einde van elke sessie worden de papieren verbrand.
Komt er zwarte rook uit de schoorsteen, dan hebben de kardinalen nog geen overeenstemming bereikt over de nieuwe paus.
Op het dak van de Sixtijnse kapel wordt speciaal voor het conclaaf een schoorsteen geplaatst. De lange koperen buis is verbonden met twee ovens in de kapel waarin de stembiljetten worden verbrand.
Witte rook kondigt de verkiezing van een nieuwe paus aan. Hierna luiden de klokken van de Sint Pieter om de uitverkiezing te bevestigen.
Na de verkiezing wordt de nieuwe paus naar de Kamer der Tranen geleid. In deze kleine kamer trekt hij voor het eerst zijn pauselijke gewaad aan.
De kamer heet zo omdat nieuw gekozen pausen hier hun emoties de vrije loop lieten, overweldigd door de immense verantwoordelijkheid die aan hen was toebedeeld.
Hoe de nieuwe paus heet, bepaalt hij zelf. Meestal kiest een paus een naam van een voorganger of iemand die hij bewondert. De naam kan ook symbool staan voor de richting die de nieuwe paus op wil met de katholieke kerk. De meest gekozen pauselijke naam is Johannes. Ook Gregorius en Benedictus komen vaak voor.
Bron: BBC en De Katholieke Encyclopedie, deel 12
Tot slot stapt de kardinaal met de langste staat van dienst het balkon van de Sint-Pietersbasiliek op. Met de iconische woorden Habemus Papam (‘We hebben een paus’) kondigt hij de nieuwe paus aan.
Kort daarna verschijnt de paus zelf; hij begroet het publiek en spreekt voor het eerst de traditionele Urbi et Orbi-zegen uit – een zegen die bij bijzondere gelegenheden wordt gegeven. Sinds het pausschap van Johannes Paulus II gaat hieraan meestal een korte toespraak vooraf, waarin de nieuwe paus zich direct tot de gelovigen richt.
Tekst: Rosa van Gool en Nick Vink
Illustraties: Matteo Bal
Ontwerp: Adriaan van der Ploeg
Code: Eelke Feenstra en Adriaan van der Ploeg
Eindredactie: John Wanders
Productie: Geart van der Pol
Jorge Mario Bergoglio (1936-2025), beter bekend als paus Franciscus, is op 88-jarige leeftijd overleden. De eerste Zuid-Amerikaanse paus was een atypische kerkleider, die de bezem door het Vaticaan haalde.
Over de hele wereld rouwen gelovigen om de dood van paus Franciscus. De 88-jarige Argentijn Jorge Mario Bergoglio keerde maandagochtend ‘terug naar het huis van de Vader’, zo liet het Vaticaan weten. Meerdere landen kondigden dagen van nationale rouw af, wereldleiders uitten hun steunbetuigingen.
Maandagochtend overleed paus Franciscus. Op het Sint Pietersplein in Rome bidden katholieken, zowel aanhangers als critici, voor hun paus. ‘Hij is moeilijk te vervangen.’
Source: Volkskrant