Ze was een van de meest gewaardeerde Midden-Oostendeskundigen in de Nederlandse media. Maar arabist Laila al-Zwaini (1965-2025) wilde meer dan alleen becommentariëren – ze wilde dat Arabische stemmen zelf gehoord werden.
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Zomaar een opiniestuk in de Volkskrant, verschenen in een tijd waarin Nederland in de ban was van het ‘islamdebat’. De kop boven het stuk: ‘Er bestaat een verlichte sharia’. In snedige volzinnen – en met humor – legt de auteur bloot dat de islam een veel grotere bronnenrijkdom kent dan het kamp van scherpslijpers doorgaans doet voorkomen. Het is maar net welke bron je serieus neemt – andere bron, andere interpretatie.
De arabist en jurist die dit alles schreef, Laila al-Zwaini (1965-2025), zou in de twee decennia daarna – het stuk dateert uit 2006 – uitgroeien tot een van ’s lands meest gewaardeerde kenners van de islam en het Midden-Oosten. Ze trad veelvuldig op in Buitenhof, publiceerde opiniestukken in alle grote dagbladen en was vaak te horen op NPO Radio 1. In het paasweekend overleed ze, na een lang ziekbed. Al-Zwaini was pas 59 jaar oud.
Dat ze zich zo nadrukkelijk met het publieke debat bemoeide, volgde uit haar karakter, zegt haar één jaar jongere zus Samira. ‘Laila stak altijd haar nek uit, ook vroeger al. Ze was echt een vechter. Ik was bedachtzamer en ook een kop kleiner dan zij. Als ik op het schoolplein werd belaagd, kwam Laila voor me op.’
De zussen hadden een Iraakse vader en een Nederlandse moeder. Vader Hadi al-Zwaini, een telg uit de gegoede middenklasse van Bagdad, had in Engeland zijn ingenieurstitel behaald en belandde vanwege een klus voor Philips in Eindhoven. In een parfumerie ontmoette hij zijn latere vrouw Joke. Binnen een half jaar waren ze getrouwd.
Moeder Joke was een feminist die geen genoegen nam met de traditionele rolpatronen. Maar eigenlijk ging Laila’s strijdbaarheid nóg een generatie terug, zo zegt haar zus. ‘Voor zover zoiets genetisch overdraagbaar is, denk ik dat ze die strijdlust van onze grootvader heeft. Dat was een voornaam stamhoofd, een sjeik die in de jaren twintig nog heeft gestreden tegen de Engelse kolonisator. Ik heb gehoord dat hij een hoge Britse officier heeft omgelegd, en daardoor moest vluchten.’
Laila al-Zwaini studeerde rechten en Midden-Oostenstudies in Leiden en Londen, woonde in Irak, Jemen en Egypte, en werkte namens de Verenigde Naties aan de (moeizame) opbouw van een rechtsstatelijk systeem in Afghanistan. In 2005 werd ze door oud-minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel (PvdA) meegenomen op een Nederlandse missie in Irak die eveneens draaide om de opbouw van grondwettelijk bestuur. Het liefst stond ze schouder aan schouder met sterke vrouwen, bijvoorbeeld toen ze trainingen gaf aan vrouwelijke rechters in Egypte en Jordanië.
Haar echte specialisme werd het islamitisch (sharia)recht in Jemen, een land dat ze in 1996 voor het eerst bezocht voor haar (nooit afgemaakte) proefschrift. Het werd een liefde voor het leven. ‘Ik trof een land aan met ongekend mooi erfgoed en een unieke natuur en bevolking’, schreef ze daar later over. ‘Straatarme mensen die mij onder geen beding lieten betalen voor een busritje, conservatieve moslims die me in mijn waarde lieten toen ik volgens lokale kledingvoorschriften in mijn ‘ondergoed’ rondliep.’
In 2011 brak de Arabische lente uit. Al-Zwaini ging kijken op het Tahrirplein in de Egyptische hoofdstad Caïro, een ervaring waarnaar ze nadien vaak zou verwijzen. Jongeren zongen massaal dezelfde liederen. Eén daarvan draaide om madaniya, een populair Arabisch concept dat losjes te vertalen valt als civiel bestuur. ‘Ik hoorde salafisten, Moslimbroeders en seculiere jongeren allemaal datzelfde woord meezingen’, vertelde Al-Zwaini daarover nadien in een podcast. ‘Ik dacht: het verbindt hen.’
Madaniya werd het centrale idee waar ze alles omheen plooide. Het geeft, zo schreef ze in een opiniestuk in NRC, een ‘lokale, ethische basis aan universele waarden en begrippen als rechtsstaat, burgerschap, mensenrechten. Het laat zien dat deze waarden ook vanuit de eigen tradities worden verdedigd.’ Oftewel: de Arabische lente was, anders dan vaak verkondigd, niet dood maar springlevend.
Met een groep studenten zette Al-Zwaini in 2022 een madaniya-onderzoeksproject op poten, om gezamenlijk te onderzoeken hoe het begrip doorwerkte in politiek, kunst en cultuur. ‘Ze was echt een visionair’, zegt de Jordaanse Salma Nasser (24), die betrokken was bij het project. ‘Ze wilde af van oude oriëntalistische denkpatronen, en vond dat wij als jongeren uit de regio het podium moesten krijgen. Op die manier wilde ze tegelijkertijd de perceptie van het Midden-Oosten in Nederland veranderen.’
Intussen bleef ze zich roeren op radio en tv, ook als het ging om de verwoestende Gaza-oorlog. Ze was wars van spierballentaal, haar nadruk lag op het menselijke perspectief. ‘Ze sprak ook namens mij’, aldus schrijver en goede vriend Abdelkader Benali. De laatste jaren, zo voegt hij eraan toe, had ze er grote moeite mee dat ze door radioredacties vaak gepasseerd werd ten faveure van ‘de mannetjes van Clingendael’.
Op internet kwamen haar bijdragen haar vaak op keiharde aanvallen te staan, vooral vanuit extreemrechtse hoek. Omdat het voorkwam dat mensen op hun thuisadres werden geïntimideerd, haalde al-Zwaini het naambordje bij haar deurbel uit voorzorg weg. Haar zus Samira: ‘Ik dacht echt: straks wordt er haar iets aangedaan.’
Die angst werd gelukkig nooit bewaarheid. De laatste maanden van haar leven presenteerde Al-Zwaini gloedvol een tv-serie op Omroep West over de Oosterse collectie van de Universiteit Leiden. Ze had nog een hele reeks plannen waar het door haar ziekte niet meer van kwam. Afgelopen donderdag is ze in besloten kring begraven.
3 × Laila al-Zwaini
• Haar hele werkzame leven woonde Al-Zwaini in Leiden. Daar was ze ook actief bij het organiseren van de feesten rond het jaarlijks Leidens ontzet (3 oktober).
• Bij het Radio 1-programma Nieuws en Co schoof Al-Zwaini vaak aan als ‘vriend van de show’.
• De stamboom van het Al-Zwaini-geslacht gaat volgens de islamitische overlevering terug tot de profeet Mohammed. Tijdens haar reizen in Irak en Jemen gooide ze daarmee hoge ogen.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant