Willem-Alexander is twaalf jaar koning. Zijn 12,5-jarig jubileum viert hij niet. Hij moderniseert de monarchie met kleine stapjes, terwijl de Tweede Kamer meer wil. Toch lijkt ook premier Schoof de voorrechten van de koning ongemoeid te laten.
is politiek verslaggever van de Volkskrant.
In de tuinzaal van paleis Huis ten Bosch staan twee exemplaren van een transparante stoel. Het is de No Waste Chair van ontwerper Kees Dekkers, gemaakt van gerecycled acrylaat. De stoel kan naar believen met restmateriaal worden gevuld. Een van de exemplaren van koning Willem-Alexander en koningin Máxima zit vol met mondkapjes, plastic handschoenen en reageerbuisjes.
De stoel roept meteen associaties op met het moeilijkste moment uit het koningschap van Willem-Alexander. Door de misstap met de vliegvakantie naar Griekenland tijdens de coronapandemie in de herfst van 2020 liep het vertrouwen in koning en koningin een flinke kras op, die blijkens een nieuwe EenVandaag-enquête pas dit jaar weer enigszins heelt.
De doorzichtige stoel laat zich ook bekijken als een troon, een metafoor voor de monarchie. De vorm is er, de inhoud wordt bepaald door de gebruiker en zijn omgeving. Willem-Alexander nam de monarchie twaalf jaar geleden over van zijn moeder, prinses Beatrix (87). Zij regeerde van 1980 tot 2013. Aan het hof heerst een sterke voorkeur om de continuïteit van het instituut te benadrukken. De buitenwereld speurt vooral naar aanpassingen. En die zijn er wel degelijk, zowel aangebracht door de koning zelf als door het politieke bestel waarin hij opereert. Een overzicht.
Bij de veranderingen die Willem-Alexander persoonlijk in gang zette, springt uiteraard de nationale feestdag van dit weekeinde in het oog. De koning verplaatste de dag van 30 april, de verjaardag van zijn oma, naar zijn eigen verjaardag op 27 april. Omdat die datum dit jaar op zondag valt, is de viering op zaterdag. De vorst wordt 58.
Willem-Alexander maakte van het feest – dat Beatrix standaard in twee plaatsen vierde – een dag waarop één gemeente met een centrumfunctie in de regio centraal staat. Zaterdag verschijnen de Oranjes (met uitzondering van de net 18 geworden prinses Ariane, die blokt voor haar eindexamen) in Doetinchem, provincie Gelderland. Tijdens het programma staat de Achterhoek centraal.
Vorig jaar was de nationale viering in Emmen, waarmee (Zuidoost-)Drenthe in de schijnwerpers werd gezet. De keuze voor achtereenvolgens Emmen en Doetinchem lijkt een kleine bijsturing, nadat de jaren voordien vooral grote steden waren uitverkoren: laatstelijk Maastricht in 2022 en Rotterdam in 2023. Aan kritiek dat het landelijk gebied uit het oog werd verloren, is zo tegemoetgekomen.
Lange staatsbezoeken, zoals de tien dagen die koningin Beatrix en prins Claus in 1995 doorbrachten in Indonesië, komen onder Willem-Alexander en Máxima niet meer voor. Zij proberen hun buitenlandse bezoeken in twee of drie dagen af te leggen. In Indonesië was Willem-Alexander er als kroonprins zelf ook bij, wat zal hebben bijgedragen aan zijn opvatting dat meer efficiëntie mogelijk moest zijn. Zijn eigen staatsbezoek aan Indonesië, in 2020, duurde drie dagen.
Nog zo’n les: tijdens het vijfdaagse staatsbezoek aan Zuid-Afrika in 1996 ontstond een rel toen tegen de wil van koningin Beatrix en prins Claus een foto werd gemaakt van de handdruk die de indertijd omstreden journalist Willem Oltmans het koninklijk paar gaf. Vast onderdeel van een staatsbezoek is de ontmoeting met de Nederlandse gemeenschap in het betreffende land, waarbij de uitverkorenen worden voorgesteld aan het staatshoofd. Meereizende journalisten sluiten deze zogenoemde ‘passade’ af.
Ook daarbij was Willem-Alexander als prins aanwezig. Oltmans lag al jaren overhoop met het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat hem gedurende zijn carrière had tegengewerkt. Hij reisde mee naar Zuid-Afrika namens Story. Fotograferen mocht niet van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), maar fotograaf Willem Middelkoop maakte een foto. Oltmans zou overigens een jaar later in een bindende uitspraak 8 miljoen gulden schadevergoeding toegewezen krijgen door een onafhankelijke arbitragecommissie.
Inmiddels maakt een fotograaf foto’s van elke handdruk tussen pers en paar, net zoals dat gebeurt bij binnenlandse beëdigingen en het overhandigen van geloofsbrieven door buitenlandse ambassadeurs op paleis Noordeinde. Ook alle periodieke ontmoetingen met bewindslieden worden door een fotograaf vastgelegd. De foto’s zijn openbaar, maar vooral geldt: leuk voor het plakboek thuis.
Op de grootste verandering in het takenpakket van de koning heeft Willem-Alexander geen invloed gehad. In 2012 besloot de Tweede Kamer zelf de regie te nemen over de kabinetsformatie. Hoewel er nog altijd geluiden opgaan om de koning alsnog te betrekken bij de formatie, met name in de verkennende beginfase, is de rol van Willem-Alexander tot nu toe dat hij tussentijds wordt geïnformeerd door de Kamervoorzitter en zelf periodiek overleg pleegt met de vicepresident van de Raad van State en de voorzitter van de Eerste Kamer. Grondwettelijk ligt alleen zijn taak aan het slot van de formatie vast. Nieuwe bewindslieden worden bij koninklijk besluit benoemd en ‘ten overstaan van de koning’ beëdigd (artikel 49).
Vast ritueel in het parlementaire jaar is de behandeling van de begroting van het Koninklijk Huis in oktober, vlak na Prinsjesdag. Al jaren wordt daar gesproken over de mogelijkheid dat de koning inkomstenbelasting moet gaan betalen, maar voormalig premier Mark Rutte heeft dat altijd afgehouden.
Afgelopen najaar zag de nieuwe premier Dick Schoof hoe vier moties werden aangenomen die hij alle vier had ontraden. D66-Kamerlid Joost Sneller vroeg de premier een voorstel uit te werken voor een ceremonieel koningschap (waarbij de koning niet langer deel uitmaakt van de regering). Behalve van de oppositie kreeg Sneller steun van de PVV.
Een tweede motie, van Sneller en NSC-Kamerlid Jesse Six Dijkstra, vroeg om ‘een substantiële verbetering’ in de publieke verantwoording van uitgaven voor het Koninklijk Huis. Hoewel Schoof zei dat de Grondwet (artikel 10 en 41) daar geen ruimte voor biedt, vanwege de aantasting van de persoonlijke levenssfeer, nam de Kamer de motie aan. Ook hier met steun van de PVV.
Een klassieker onder de moties was het voornoemde verzoek om artikel 40 van de Grondwet te wijzigen, waardoor de vrijstelling van inkomsten-, erf- en schenkbelasting zou worden opgeheven. Nu ingediend door SP-Kamerlid Michiel van Nispen, maar in januari 2024 al door Sneller – en ook toen aangenomen. Op de opmerking van Van Nispen dat dit nu moest worden afgedwongen bij de premier, zei PVV-Kamerlid Marco Deen: ‘Daar sta ik volledig achter.’
Tot slot werd tegen de zin van Schoof een motie aangenomen van Denk-Kamerlid Dogukan Ergin, waarin om een taakstelling wordt gevraagd voor minder personele uitgaven door de koning. Schoof zei dat Willem-Alexander in 2024 al 15 fte had bezuinigd en dat er de komende jaren nog eens 15 fte verdwijnen (op ongeveer 300 werknemers bij de Dienst Koninklijk Huis).
In zijn boek De koning en de monarchie. Toekomstbestendig? stelde hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert in 2020 vast dat de voortdurende twist over de financiële regelingen rond het koningshuis het koningschap kwetsbaar maakt. Hij bepleitte een nader vast te stellen ambtenarensalaris voor de koning, waarover gewoon belasting kan worden betaald. Maar ook Schoof lijkt niet van zins hier werk van te maken. Sneller noemde dat eerder ‘weigerachtigheid en stilstand’.
Sinds zijn aantreden in 2013 heeft Willem-Alexander zich beziggehouden met het herinrichten en stroomlijnen van de hofhouding. De nieuwe koning stelde een directeur ict aan, een functie die onder Beatrix niet bestond. Ook benoemde hij enkele persoonlijk adviseurs van wie eentje, Jan Snoek, tevens speechschrijver werd. Het aantal hofdames, die betrokken zijn bij de voorbereiding en begeleiding van de evenementen waar de koning en koningin aanwezig zijn, werd teruggebracht van vier naar twee. De grootmeesteres, die vergelijkbare taken kan uitvoeren, bleef wel.
Nieuw is ook dat de onbezoldigde functie van kamerheer sinds 2018 kan worden vervuld door vrouwen. Van de twaalf kamerheren, een per provincie, zijn er inmiddels vijf vrouw. Ze hebben een ‘ogen en oren’-taak in hun provincie en zijn beurtelings in Den Haag om mee te rijden in de koninklijke stoet op Prinsjesdag of om buitenlandse ambassadeurs te begeleiden bij het aanbieden van hun geloofsbrieven. Willem-Alexander zette in 2018 tevens een streep door aparte kamerheren voor de grote steden Rotterdam, Den Haag en Amsterdam.
Het Koninklijk Huisarchief werd omgedoopt tot Koninklijke Verzamelingen – een betere betiteling voor de omvangrijke collectie – met sinds zomer 2019 de in Duitsland geboren Claudia Hörster als vrouwelijke directeur. Behalve archief en bibliotheek omvat de collectie ook erfgoed als meubels en schilderijen, waarover Hörster vorig jaar aan de Volkskrant vertelde dat de doelstelling is dit ‘te delen met een superbreed publiek’.
In de zomer van 2021 volgde de opheffing van de functie van ceremoniemeester, met het bijbehorende bureau binnen de hofhouding. De ceremoniemeester was doorgaans een gedetacheerde functionaris van Buitenlandse Zaken of Defensie met gedegen kennis van protocollaire zaken. Hij was vooral betrokken bij buitenlandse en inkomende (staats)bezoeken, en bijzondere evenementen in eigen land (huwelijken, uitvaarten en de inhuldiging).
Het vertrek van toenmalig ceremoniemeester Simon van der Burg, die ambassadeur werd in Bulgarije, werd gebruikt als geschikt moment om zijn taken bij andere hofdignitarissen onder te brengen. Met name met de hofmaarschalk waren er raakvlakken in de werkzaamheden.
Zo blijft Willem-Alexander werken aan geleidelijke aanpassingen van de monarchie. Het zijn niet de moderniseringen waar de Kamer om vraagt, maar dat wil nog niet zeggen dat ze betekenisloos zijn. Hij lijkt meer afstand te houden tot de politiek dan zijn moeder, of zoals Thom de Graaf (vicepresident Raad van State) in 2021 tegen de Volkskrant zei: ‘Ik hoor niets meer over politieke bemoeienis van de koning.’
Willem-Alexander heeft zich de afgelopen twaalf jaar laten kennen als een volksere koning, met meer ruimte voor de media (denk aan de recente serie Oranje Van Boven - de keukens van de koning van Yvette van Boven in Noordeinde – het paleis dat hij zomers openstelt voor publiek) en een voorliefde voor populair vermaak op Koningsdag. Niet voor niets zal dit weekeinde in Doetinchem de rock van Normaal voor hem en zijn familie klinken.
Het accentverschil blijkt ook uit het overslaan van zijn 12,5 jarig jubileum, op 30 oktober aanstaande. Voor koningin Beatrix was dit koperen jubileum nog aanleiding voor een deftige bijeenkomst in de Grote Kerk in Den Haag. Op 30 oktober 1992 hielden Ernst Kossmann en Herman Tjeenk Willink beiden een lezing, die rechtstreeks op Nederland 3 werd uitgezonden.
De inleiding was van toenmalig premier Ruud Lubbers. Hoewel de festiviteit indertijd als ‘sober’ werd omschreven, bracht uitgeverij SDU de lezingen als boekje uit. De koninklijke PTT verzorgde een jubileumpostzegel. De RVD laat weten dat Willem-Alexander zijn 10-jarig jubileum al heeft gevierd en een nieuw evenement ‘nu niet is voorzien’.
Voor de media is het wachten op het jaarlijkse persgesprek, dat sinds het aantreden van Willem-Alexander is gekoppeld aan de zomerse fotosessie. In twee rondes kunnen eerst schrijvende verslaggevers en daarna radio en televisie vooraf ingediende vragen stellen. Beatrix deed zulke sessies niet.
Ook nieuw is dat journalisten vorige maand op Huis ten Bosch de gelegenheid kregen alle twaalf de commissarissen van de koning te spreken, nadat zij eerst als ‘kring’ voor een lunch bij Willem-Alexander en Máxima waren geweest. Het gesprek vond plaats in de Tuinzaal, nabij de transparante stoelen. Op internet zijn ze makkelijk te vinden. Ze kosten (leeg) 1.350 euro per stuk. Te vullen naar eigen inzicht.
Alles over politiek vindt u hier.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant