De nieuwe Geert Mak is weer een soepel geschreven pageturner over de grote geschiedenis. Maar hoe je dit verhaal over Amerika’s band met Europa in de Tweede Wereldoorlog leest, wordt ook bepaald door hoe je het land nú ziet.
is schrijver en chef van Zondag, het essay- en boekenkatern van de Volkskrant.
Een paar dagen voor de conferentie van Teheran, in november 1943, gaf president Roosevelt een Thanksgivingsdiner. Eregast was premier Churchill. Er waren twintig gasten, en twee kalkoenen.
Bij de tafelredes bedankte Churchill Roosevelt voor zijn steun, en zijn vriendschap. Roosevelt zei: ‘Met het volk van het Verenigd Koninkrijk in onze familie zijn we nu één gezin, en meer eensgezind dan ooit.’ De Britse premier huilde van ontroering.
Het was, schrijft Churchill-biograaf Andrew Roberts, het hoogwater-moment van hun vriendschap.
Een paar dagen later zaten Roosevelt en Churchill in Teheran aan tafel met Stalin – de eerste conferentie van De Grote Drie. De nazi’s hadden West-Europa nog stevig in handen, maar het Rode Leger rukte op, en de geallieerde regeringsleiders wilden vooruitkijken. Hoe ze de Duitsers op de knieën zouden krijgen, en wat ze na de Duitse capitulatie met Europa zouden doen.
‘Teheran was allesbepalend’, schrijft Geert Mak in zijn Wisselwachter, Amerika – Europa, 1933 – 1945. ‘De gespreksonderwerpen raakten de halve aardbol. Ze raakten zelfs de toekomst van generaties die nog geboren moesten worden.’
Van de eensgezindheid van Thanksgiving was weinig meer over. Op de meeste punten koos Roosevelt de kant van Stalin, lijnrecht tegen Churchills wensen in. Er ontstond een smalende sfeer. Om Churchill te provoceren gooide Stalin het voorstel op tafel om na de Duitse capitulatie ‘minstens 50.000 en misschien wel 100.000’ Duitse officieren te executeren. Churchill begon te grommen. Maar Roosevelt lachte mee: konden ze niet, bij wijze van een compromis, 49.500 Duitse officieren afschieten?
Roosevelts zoon Elliott veerde op, en zei dat het Amerikaanse leger dit zou steunen. Stalin hief het glas. ‘Op je gezondheid, Elliott.’
Geert Mak schrijft: ‘Voor Churchill, nu tot op het bot vernederd, was het genoeg. Hij stond op, beende de zaal uit.’ Stalin haalde hem in en zei dat het maar een geintje was. Humor voor wereldleiders.
Dit is maar een kleine anekdote in een dik boek vol grote geschiedenissen. De Grote Drie zijn niet eens Maks werkelijke hoofdpersoon – dat is Harry Hopkins. Politiek adviseur Hopkins, geboren in een bescheiden gezin in 1890, had een melkmuiltje en een weggedraaid oog. Op elke foto in Wisselwachter lijkt hij een grijze vlek. En tegelijk was hij niet te onderschatten. Zelfs doodziek (dat was hij vaak) verzaakte hij nooit als president Roosevelt hem nodig had. En die had hem continu nodig.
Vanaf begin jaren dertig functioneerde Hopkins als FDR’s rechterhand bij het optuigen van de New Deal die de Grote Depressie moest overwinnen en stuurde hij de enorme overheidsinstellingen aan die Amerikanen weer aan het werk moesten krijgen. Het was Harry Hopkins die namens Roosevelt bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog het Lend-Lease-stelsel overzag, waarmee de VS voor 50 miljard aan goederen leverde aan Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie.
Hopkins onderhandelde rechtstreeks met staatshoofden. Churchill vertrouwde hem blindelings. Bij binnenkomst in Teheran brak Stalin de protocollen door onmiddellijk op Hopkins af te stappen en hem warm te groeten. Hopkins was uitbundig, vrolijk, wist hoe je vrienden moest maken. Deze eigenschappen plus ‘macht erotiseert’ (dixit Mak) zorgden ervoor dat societydames voor deze grijze vlek in de rij stonden.
Wat kun je nog over Geert Mak zeggen? Hij schrijft o zo soepel, heeft oog voor menselijke relaties, maakt van zijn historische figuren personages waar je gevoel voor krijgt, raakt de lijnen van de grote geschiedenis nooit uit het zicht. Ik stond versteld hoe snel ik het boek (640 pagina’s) uit had.
Maar hoe je dit verhaal leest, zal toch ook bepaald worden door hoe je naar de VS kijkt. Het punt is natuurlijk: wat je ook zegt over Amerika, je hebt altijd gelijk. Als je idealisme zoekt, zul je dat vinden. Als je cynisme zoekt, vind je dat ook. Als je dit met Trump in gedachten leest denk je: wat vreselijk dat Amerika niet meer zo’n bondgenoot als toen is. Je kunt ook denken: zie je wel, Amerika was toen ook al zo machtsbelust.
Hoewel Mak genoeg aandacht besteed aan de tekortkomingen van Roosevelt, staat hij aan de nostalgische kant. Hij zoekt en vindt het idealisme. Je merkt dit ook aan zijn cast van bijpersonages: verslaggevers als Ernie Pyle, Ed Murrow, Martha Gellhorn, William Shirer, allemaal journalistieke gewetens van die tijd.
Je kunt het ook de andere kant op uitleggen. Neem die anekdote Teheran. Mak vermeldt dit niet, maar dat Churchill boos de kamer uitbeende, was niet enkel omdat hij was vernederd. Het was ook omdat hij, zonder dat Stalin dat wist, het geheime rapport had gelezen waarin stond hoe de Sovjets bij het bos van Katyn 22.000 Poolse officieren, politieagenten en ambtenaren had geëxecuteerd, in het voorjaar van 1940. Dus Churchill wist dat dat Stalins zogenaamde grapje over tienduizenden Duitse officieren executeren geen hypothetische hyperbool was.
Belangrijker: Roosevelt had dat rapport ook gelezen. En hij lachte net zo hard met Stalin mee.
Dus dat is niet Roosevelt de idealist, maar Roosevelt als Trump. Macht zoekt macht. Principes en vriendschappen zijn ondergeschikt. Teheran was het moment dat de VS een geopolitieke hiërarchie optuigde, waarbij de VS bovenaan moest staan. Groot-Brittannië was niet langer de partner van de VS, maar de junior partner. Boodschap: ken je plek. Wij beslissen hoe laat het is. Precies hoe de VS zijn bondgenootschappen nu ook weer wil zien.
Mak eindigt Wisselwachter met de conferentie van Jalta, begin 1945. Hopkins was op, Roosevelt ook. Binnen een jaar hadden ze zich tegen alle doktersadviezen in doodgewerkt. Dat zie je Trump dan weer niet doen.
Geert Mak: Wisselwachter – Amerika – Europa, 1933–1945. Atlas Contact; 640 pagina’s; € 36,99.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant