Alice was 17 jaar oud toen ze een overdosis drugs nam in haar kamer in een Amsterdams asielzoekerscentrum. Medebewoners zijn verbijsterd over wat zij zien als ernstige nalatigheid van het COA. ‘Dit afdoen als een onvermijdelijke suïcide is echt onacceptabel.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Anna Taghiyeva (34) ploft neer op een stoel in een café in Amsterdam Nieuw-West. De Azerbeidzjaanse trans vrouw komt net terug van een demonstratie voor de deur van het nabijgelegen Amsterdamse asielzoekerscentrum. ‘Justice for Alice’ staat op haar protestbord, naast een gebroken hart en een regenboogvlag.
Alice, een 17-jarig trans meisje uit Rusland, nam eind maart een overdosis drugs in haar kamer in het azc. Taghiyeva, die in hetzelfde azc woont, trekt samen met andere bewoners aan de bel over wat ze zien als ‘ernstige nalatigheid’ van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). ‘Ik heb de medewerkers verteld dat Alice van plan was zelfmoord te plegen’, aldus Taghiyeva, ‘maar ze luisterden niet.’
Taghiyeva en de anderen spreken zich uit, omdat ze niet willen dat de dood van Alice in de vergetelheid raakt. Behalve Taghiyeva (‘ik ben in Azerbeidzjan toch al een bekend figuur’) doen ze dat om veiligheidsredenen zonder achternaam.
Alice is de zevende queer persoon in vier jaar tijd die door zelfdoding om het leven is gekomen in de Nederlandse asielopvang. ‘Queer vluchtelingen kampen in hun land van herkomst vaak al met psychische problemen’, zegt Sandro Kortekaas, voorzitter van LGBT Asylum Support, een organisatie die opkomt voor de belangen van queer asielzoekers. ‘In de opvang krijgen veel van hen te maken met haat en geweld. Dat verergert die problemen, terwijl de zorg vaak tekortschiet.’
Alice arriveert in december 2023 in Ter Apel. ‘Daar is ze door een andere asielzoeker, een volwassen man, verkracht’, vertelt Kortekaas. ‘Met instemming van Alice heb ik daarvan melding gemaakt bij het COA en is er aangifte gedaan.’ De dan 16-jarige Alice wordt overgeplaatst naar een azc in Den Helder en komt daar op een afdeling voor alleenreizende minderjarigen.
Taghiyeva zit op dat moment in een azc in Heerlen, maar heeft regelmatig contact met Alice, die ze kent via een gezamenlijke vriendin. ‘Na de verkrachting ging het erg slecht met haar’, vertelt Taghiyeva, die net als Kortekaas de indruk heeft dat het meisje onvoldoende zorg krijgt. ‘Ze sneed in haar armen en gebruikte ketamine en xtc.’ Taghiyeva heeft tot haar spijt geen geld om Alice te bezoeken. ‘Ik heb haar samen met vrienden een pakket gestuurd met een knuffelbeer.’
Ze maakt zich grote zorgen om het welzijn van Alice, ook omdat ze uit eigen ervaring weet hoe zwaar het kan zijn als trans vrouw in de asielopvang. ‘In Heerlen ben ik in het azc met een mes bedreigd. Medewerkers raadden me aan om zo veel mogelijk in mijn kamer te blijven. Maar om naar het toilet te gaan, moest ik langs medebewoners voor wie ik doodsbang was.’
Half februari van dit jaar wordt Alice overgeplaatst naar Amsterdam en komt daar terecht op een afdeling met volwassen queer vluchtelingen. ‘We waren stomverbaasd toen we hoorden dat ze pas 17 jaar oud was’, vertelt Noor, een 33-jarige trans man uit Saudi-Arabië die op dat moment op dezelfde afdeling woont en een keuken en badkamer deelt met Alice. ‘Een minderjarige hoort niet tussen volwassenen.’
Alleenreizende minderjarige asielzoekers zoals Alice vallen onder de verantwoordelijkheid van voogdij-organisatie Nidos. Ze worden normaal gesproken opgevangen op speciale locaties voor jongeren, waar Nidos kantoren heeft en 24 uur per dag begeleiding is.
Nidos kan om privacyredenen niet zeggen waarom Alice is overgeplaatst naar Amsterdam, een woordvoerder wil wel toelichten hoe in het algemeen zo’n besluit wordt genomen. ‘Bij uitzondering kunnen minderjarigen op een afdeling voor volwassenen worden geplaatst. Dat gebeurt alleen als iemand bijna 18 is en het in het belang is van de jongere zelf.’
In het geval van queer jongeren kan dat bijvoorbeeld zijn om ‘pestgedrag of andere vervelende zaken te voorkomen’, aldus de woordvoerder. ‘Voor deze jongeren is het belangrijk dat zij zich veilig voelen.’ Een plek op een afdeling met volwassen queer vluchtelingen kan soms een betere optie zijn dan een plek in de jongerenopvang waar iemand een uitzondering is.
‘We zagen al snel dat Alice er erg slecht aan toe was’, vertelt Noor, die medisch geschoold is en in Saudi-Arabië als psychiater werkte. ‘Ze douchte niet, at nauwelijks en zat vaak de hele dag in het donker op haar kamer. We vonden drugsnaalden en spuiten op het balkon en in de keuken, en haar kamer was een enorme puinhoop.’ Noor trekt aan de bel bij het COA: ‘Maar toen ik mijn zorgen wilde delen, stuurden medewerkers me naar mijn kamer.’
Afdelingsgenoot Darius, een 35-jarige queer uit Iran, stuurt meerdere e-mails naar het COA, die de Volkskrant heeft ingezien. Daarin uit hij zijn zorgen over Alice en beschrijft hij haar drugsgebruik, verwardheid en gebrekkige hygiëne. ‘Ik heb nooit antwoord gekregen op die mails.’
Op haar Telegramkanaal plaatst Alice intussen video’s waarop te zien is hoe ze op haar kamer in het azc heroïne injecteert. ‘Ik heb die beelden laten zien aan COA-medewerkers’, zegt Taghiyeva. ‘Alice zei dat ze 5 gram heroïne zou gaan kopen om een overdosis te nemen. Ook dat heb ik verteld, maar ik had niet het gevoel dat ze me serieus namen.’
‘Er kwam wel iemand langs om Alice’ kamer schoon te maken’, vertelt Noor. En op een dag waarop Alice er bijzonder slecht aan toe is, regelen medewerkers een telefoongesprek met een Russisch sprekende hulpverlener. ‘Ze klopten verder alleen elke avond op haar deur om te checken of ze nog leefde.’ Darius: ‘Dan zeiden ze dat ze haar raam moest openen tegen de stank.’
Op de ochtend van 27 maart waarschuwt Darius de beveiligers. ‘Alice was heel high en kon nauwelijks overeind blijven.’ Volgens Darius en Noor komen medewerkers bij Alice kijken, waarna ze vertrekken en pas acht uur later terugkomen. ‘Ze constateerden toen dat Alice abnormaal ademde en niet reageerde’, vertelt Noor. ‘Maar ze zeiden dat we ons geen zorgen moesten maken, omdat ze haar vaker in soortgelijke toestand hadden gezien.’
Als de medewerkers anderhalf uur later opnieuw komen kijken, bellen ze een ambulance. ‘Ze hebben Alice eerst bij ons in de gang gereanimeerd en namen haar toen mee naar het ziekenhuis’, vertelt Noor. ‘Twee dagen later hebben de COA-medewerkers ons verteld dat Alice dood was. Ze zeiden dat het haar eigen beslissing was geweest. En dat niemand er iets aan kon doen.’
Daar zijn de vluchtelingen het niet mee eens. ‘Degenen die zorg voor haar hadden moeten dragen, hebben gefaald’, zegt Noor stellig. ‘Dat maakt dit verlies extra bitter.’
Het is onduidelijk hoe vaak Alice contact had met Nidos. ‘Onze jeugdbeschermers bezoeken onze jongeren in ieder geval maandelijks face to face’, zegt de woordvoerder. ‘Bij extra kwetsbare jongeren is het contact frequent, tot wekelijks. Er is ook contact in de vorm van appjes en mails.’
Ook het COA kan vanwege privacy niets zeggen over Alice en gaat net als Nidos niet in op het feitenrelaas zoals Noor, Darius en Taghiyeva dat schetsen. ‘Medewerkers van het COA zijn niet medisch bevoegd’, zegt een woordvoerder in antwoord op algemene vragen. ‘Ze hebben slechts een gidsfunctie richting de gezondheidszorg. Binnen deze gidsfunctie zijn medewerkers verantwoordelijk om te handelen bij signalen die kunnen wijzen op suïcidale gedachten.’
De woordvoerder legt uit dat het gebruik van illegale harddrugs verboden is. En dat Gezondheidszorg Asielzoekers (GZA), de instantie die huisartsenzorg levert aan bewoners van COA-locaties, mensen met psychische problemen doorverwijst naar de geestelijke gezondheidszorg (ggz). Maar ‘op dit moment zijn er binnen de ggz vaak lange wachttijden, ook voor bewoners van het COA’.
Kati Piri en Lisa Westerveld van GroenLinks-PvdA hebben Kamervragen gesteld naar aanleiding van de dood van Alice. Ze willen weten of minister Marjolein Faber (Asiel en Migratie) voornemens is om een onafhankelijk onderzoek in te stellen, en vragen de minister welke stappen ze onderneemt om de veiligheid van queer vluchtelingen te verbeteren.
Kortekaas van LGBT Asylum Support hamert er in Den Haag al jaren op dat queer asielzoekers beter moeten worden beschermd. Alleen al sinds het aantreden van minister Faber stuurde hij twaalf brandbrieven. ‘Er zouden aparte opvanglocaties moeten komen voor deze kwetsbare groep’, vindt hij. ‘Zowel voor volwassenen als voor minderjarigen.’
De Tweede Kamer drong daar in 2016 middels een aangenomen motie ook al op aan, maar toenmalig staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Klaas Dijkhoff vond aparte opvang ‘stigmatiserend’ en voerde de motie niet uit. Daders zouden moeten worden aangepakt, vond hij, in plaats van slachtoffers te isoleren.
‘Sindsdien is het probleem alleen maar groter geworden’, zegt Kortekaas, die vorig jaar 832 meldingen deed van onveilige situaties. ‘Van scheldpartijen, bedreiging, poging tot doodslag en verkrachting.’ Hoewel de regering aparte opvangplekken niet nodig vindt, probeert het COA queer asielzoekers die er behoefte aan hebben wel zo veel mogelijk bij elkaar te plaatsen. Maar door het structurele tekort aan opvangplekken lukt dat lang niet altijd.
Een woordvoerder van minister Faber laat weten dat bij elke zelfdoding onderzoek wordt gedaan door de GZA. Als het een minderjarige betreft, moeten Nidos en het COA het incident gezamenlijk evalueren en daarover rapporteren bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en bij de Inspectie Justitie en Veiligheid. Het is onduidelijk wat de resultaten waren van eerdere onderzoeken: ‘We kunnen niet ingaan op individuele gevallen.’
Inmiddels is ook de dood van Alice gemeld bij de inspecties. Darius, Taghiyeva en Noor hopen dat hun verhaal een plek krijgt in het onderzoek. ‘Ik weet dat het COA moeilijk personeel kan vinden en capaciteitsproblemen heeft’, zegt Darius. ‘Ik wil individuele medewerkers hier ook niet de schuld van geven. Maar dit afdoen als een onvermijdelijke suïcide is echt onacceptabel.’
De kamer van Alice staat nog altijd leeg. ‘Ze hebben hem wel helemaal schoongemaakt’, vertelt Taghiyeva. ‘Al haar bezittingen zijn bij het vuilnis gezet. Ik zag ook de knuffelbeer die we haar hebben gestuurd in de container liggen.’
Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0800-0113 of 113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant