De overheid moet absoluut geen miljarden euro’s staatssteun geven aan Tata Steel in IJmuiden. Voor Nederland is het om vele redenen veel beter als de staalfabriek na honderd jaar verdwijnt en plaatsmaakt voor ‘een nieuwe stad met veel natuur’.
is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
Als het aan Adriaan Kroon (36) en Floris Busscher (32) ligt, heeft Tata Steel in IJmuiden zijn langste tijd gehad. Met een team van ondernemers zijn zij de drijvende kracht achter Wijkerduin, een alternatief plan voor het terrein van 750 hectare waar nu nog Tata Steel Nederland is gevestigd. Sinds een jaar storten de twee ex-consultants zich nu fulltime op het project, in de hoop het terrein ooit echt te mogen ontwikkelen.
Vanuit hun huiskamer en later een kantoortje in Amsterdam, hebben zij het afgelopen jaar een coalitie gesmeed en meer dan vijftig bedrijven en organisaties gesproken die vanuit hun expertise willen bijdragen aan het project. Het gaat onder meer om een projectontwikkelaar, pensioenfondsen, bouwbedrijven en saneerders. Architectenbureau MVRDV maakte al tekeningen en is razend enthousiast. Het bureau spreekt over een ‘nieuwe stad’ met veel natuur, waarin veel oude onderdelen van de fabriek herbestemd zullen worden.
Ook zijn uitzendbureaus en lokale bedrijven betrokken die grote kansen zien voor het personeel van Tata. Namen willen Kroon en Busscher nog niet openbaar maken – ‘dat ligt voor sommige partijen gevoelig’ – maar de Volkskrant heeft de betrokkenheid van de bedrijven kunnen bevestigen.
Na al die maanden van praten en rekenen is het tijd om naar buiten te treden, vinden de bedenkers van Wijkerduin. Busscher: ‘Vorige week is in Engeland al een staalfabriek door de staat genationaliseerd en in IJmuiden is een mega-reorganisatie aangekondigd omdat Tata Steel te veel verlies maakt. Het kan dus zomaar afgelopen zijn.’ Kroon: ‘We willen Nederland laten zien dat er dan een aantrekkelijk alternatief is. De staalindustrie heeft Nederland afgelopen eeuw veel gebracht, maar we moeten vooruit. Dingen doen die weer langdurig welvaart brengen. Dat zit in dit plan.’
Wat drijft jullie om een jaar lang onbetaald fulltime mee bezig te zijn met dit project?
Kroon: ‘Dat begon eigenlijk met het rapport dat Hans Wijers en Frans Blom vorig jaar hebben gemaakt in opdracht van de regering over de economische levensvatbaarheid van de staalfabriek in IJmuiden. Tijdens de presentatie van dat rapport werd gesteld dat het Nederland tot wel 3 miljard zou kosten om de staalfabriek versneld te vergroenen. Maar ook dat het faillissement de schatkist veel geld zou kosten omdat de sanering van de grond 12 miljard euro zou kosten. En nog eens 1 miljard euro om het Tata-personeel aan nieuw werk te helpen. Daar ging ik echt op aan.’
Waarom?
Kroon: ‘Om te beginnen is het natuurlijk een beetje gek om te doen alsof je die saneringskosten alleen hebt als Tata stopt. Door nu nog een paar miljard uit te trekken om Tata te vergroenen, wordt die grond echt niet schoner. Ooit moet dat schoongemaakt worden.’
Busscher: ‘Het was ook wel selectief. Want de natuurschade en de gezondheidsschade van de fabriek zijn niet becijferd, terwijl dat toch ook maatschappelijke kosten zijn.’
Het was vorig jaar ook wel schrikken door de hoogte van de saneringskosten, die maken een faillissement voor Nederland heel onaantrekkelijk.
Kroon: ‘Zeker. Het is ook het soort probleem dat je vaker ziet: een bedrijf vertrekt en de samenleving mag betalen voor het opruimen van de troep. Dat zie je nu bijvoorbeeld na de brand bij Chemie-Pack in Moerdijk. Daar wordt de grond nog steeds gesaneerd en dat wordt betaald via de waterschapsbelasting. Ik vroeg me gelijk af hoe je die kosten hier zou kunnen opbrengen.
‘Maar toen we ons serieus in die 12 miljard euro gingen verdiepen, bleek de berekening behoorlijk incoherent. Grote saneerbedrijven konden ons niet uitleggen waar het bedrag vandaan kwam. Blom en Wijers hebben dat ook niet gedaan.’
Busscher: ‘Wij hebben ons verdiept in de bodemkaart van het Tata-terrein. En we hebben gekeken naar grote saneringen in Nederland, en van bijvoorbeeld een staalfabriek in Ierland. Op basis van onze berekening komen we substantieel lager uit dan 12 miljard euro. Tegelijkertijd is het onmogelijk daar met zekerheid op voorhand iets over te zeggen. Je weet het pas als het klaar is.’
Kroon: ‘Maar wij zijn er wel van overtuigd dat 12 miljard euro echt een excessief hoog bedrag is.’
Hoe worden die saneringskosten in jullie plan verrekend?
Kroon: ‘We gaan ervan uit dat je de opbrengsten van het project kunt inzetten om de vervuiling aan te pakken. Dan heb je het over de waarde van de huizen, maar bijvoorbeeld ook van de belastinginkomsten voor de overheid op een project van dit formaat.’
Er zijn afgelopen jaren veel meer argumenten genoemd om Tata te hulp te schieten. Met als belangrijkste dat Nederland en de wereld veel staal nodig hebben. Dat moet duurzaam gemaakt worden. Tata zou dat dus kunnen gaan maken.
Busscher: ‘Ik heb in mijn vorige baan zowel bedrijven als overheden geadviseerd over de energietransitie. En vanuit die achtergrond was ik eigenlijk al een hele tijd sceptisch over het vergroenen van Tata. Natuurlijk heeft de wereld groen staal nodig. Maar door de hoge energiekosten en de netwerktarieven is de business case voor groen staal in Nederland heel onzeker.
‘Dat staat eigenlijk ook al in het rapport van Wijers en Blom. Zij zeggen dat het 2- tot 3 miljard euro aan subsidie kost om de fabriek om te bouwen zodat er groen staal gemaakt kan worden. Maar vervolgens zijn er in het rapport allemaal aanbevelingen hoe de overheid de energieprijs voor Tata laag kan houden zodat het bedrijf competitief wordt. Met het energieverbruik van Tata kan dat over miljarden euro’s gaan. Waarom wordt die subsidie niet bij de maatschappelijke kosten opgenomen?’
Daarin hebben jullie bijval gekregen. Steeds meer economen zeggen dat de groene energie van windmolens op de Noordzee te duur is om hier betaalbaar groen staal te maken.
Busscher: ‘In Zweden en Spanje zijn de kosten van groene energie veel lager. En dat geldt helemaal voor landen buiten Europa. Gaan we straks groene waterstof en erts importeren uit Brazilië om dan in Nederland staal te maken? Dat is echt veel duurder dan direct groen staal uit Brazilië te importeren.’
Daar komt het argument van strategische autonomie om de hoek kijken. Want Europa wil voor staal niet afhankelijk zijn van het buitenland.
Kroon: ‘Het grappige is dat Tata hierover zelf in het jaarverslag schrijft dat 20 procent van de hoogovens in Europa nu al in de mottenballen ligt. Er zijn te veel staalfabrieken voor de Europese vraag. Dus moeten er een paar verdwijnen en dan is het best logisch als dat een fabriek is op een plek waar energie duur is, ruimte schaars en er ook nog een groot tekort is aan technisch personeel.
Busscher: ‘Tata exporteert nu volgens mij bijna 90 procent naar het buitenland.
Kroon: ‘82 procent.’
Busscher: ‘Dus Nederland wordt er niet per se zelfvoorzienend door. De fabriek maakt onderdeel uit van een grote wereldwijde staalmarkt.’
Hoe zou Nederland dan die strategische autonomie moeten vergroten?
Kroon: ‘Strategische autonomie krijg je vooral door niet te afhankelijk te zijn van één land of bedrijf. En aan de andere kant zelf bedrijven te hebben waardoor andere landen in de wereld van jou afhankelijk zijn.
‘ASML is het beste voorbeeld van een bedrijf dat Nederland veel oplevert en onze strategische autonomie vergroot. Maar kijk bijvoorbeeld naar onze scheepsbouwers. Als Jeff Bezos naar Nederland komt om een superjacht te laten bouwen, is dat duidelijk iets waar we heel goed in zijn. En dat geldt bijvoorbeeld ook voor Damen, dat marineschepen bouwt. Dat is ook het soort bedrijvigheid dat heel erg goed op het Tata-terrein zou kunnen komen.’
Bij Tata werken wel 9.000 mensen die hun baan verliezen.
Busscher: ‘In de aangekondigde reorganisatie van vorige week verdwijnt daarvan nu al eenvijfde. En als het plan voor groen staal door zou gaan, worden er mogelijk nog meer arbeidsplaatsen opgeheven.
‘Bovendien is door veel economen de laatste maanden terecht gezegd dat het personeel van Tata een van de waardevolste assets van het bedrijf is. Dat hebben wij de afgelopen maanden ook gemerkt. We hebben veel werkgevers gesproken, ook hier in de regio, die staan te springen om die mensen. En er moet natuurlijk ook een goed sociaal plan komen.’
Jullie plan heeft iets geks want het terrein is nu gewoon van Tata Steel. Alsof je komt met een ingrijpend verbouwingsplan van een huis dat helemaal niet te koop staat.
Busscher: ‘Ja, dat voelt soms ook wel een beetje gek. Maar de kern van dit plan is nou eenmaal dat je soms het voorwerk moet doen en allemaal partijen moet samenbrengen om richting de overheid te kunnen laten zien hoe mooi dat huis eruit kan komen te zien. Voor het geval het bestaande huis ineens leeg komt te staan omdat de bewoner de huur niet meer kan betalen.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant