De voor woensdag geplande rechtszaak tegen de hoofdverdachten van de moord op de IKON-filmploeg in 1982 in El Salvador is plotseling uitgesteld tot 3 juni. Nabestaanden reageerden ontgoocheld. Coen Verbraak sprak eerder met Sonja ter Laag, die haar broer Hans verloor.
De moord op de Nederlandse filmploeg, in El Salvador werkend voor omroep IKON, was in 1982 wereldnieuws. Op 17 maart van dat jaar werden journalisten Koos Koster en Jan Kuiper, cameraman Joop Willemsen en geluidsman Hans ter Laag door Salvadoraanse regeringssoldaten in een hinderlaag gelokt en vermoord.
Na meer dan 43 jaar zouden woensdag eindelijk twee verantwoordelijken voor de viervoudige moord voor de rechter verschijnen. Echter, de advocaat van een van de beklaagden bleek verhinderd vanwege een medische ingreep, zo berichtte dinsdagavond vanuit El Salvador Gert Kuiper, de broer van een van de vermoorde journalisten. Lokale media en mensenrechtenorganisaties bevestigden vervolgens dat het proces is uitgesteld tot 3 juni.
Hoewel er in El Salvador veel media-aandacht is voor de zaak, wordt de pers in de rechtszaal geweerd. Er zijn slechts tien zitplaatsen beschikbaar, voor onder meer de nabestaanden, onder wie Sonja ter Laag, de zus van de vermoorde geluidsman Hans ter Laag.
De twee aangeklaagden – José García, destijds minister van Defensie, en kolonel Francisco Morán, hoofd van de gevreesde politiedienst Policia de Hacienda – zullen op 3 juni waarschijnlijk niet verschijnen; ze zijn 91 en 93 jaar oud. ‘Zij zijn het brein geweest achter de moord’, zegt Sonja ter Laag.
Wel aanwezig zal zijn de advocaat van kolonel Mario Reyes Mena, de opdrachtgever van de moorden. Tegen Reyes Mena, die al geruime tijd in de Verenigde Staten woont, loopt nog steeds een uitleveringsverzoek.
Francisco Morán heeft Koos Koster nog verhoord, zes dagen voor de moordpartij. Over hoe het kon dat er op het lichaam van een gedode rebellencommandant een briefje was gevonden met daarop het telefoonnummer en het hoteladres van Koster.
Koos Koster maakte zich geen zorgen over die ondervraging, zei hij een dag later op de Nederlandse radio. Geluidsman Hans ter Laag was er evenwel niet gerust op. ‘Hij heeft nog gezegd dat hij het liefst zo snel mogelijk een vliegtuig naar Mexico wilde nemen’, vertelt zijn zus Sonja. ‘Maar ja, je laat je collega’s natuurlijk niet zomaar in de steek.’
Hans ter Laag was de enige zoon in een gezin met vier kinderen. Een lieve, bescheiden jongen, typeert zijn oudste zus hem. Hun vader Piet ter Laag was cameraman. Sonja ging al jong bij hem aan het werk als geluidsvrouw. ‘We zijn voor een tv-reportage nog samen bij Muhammad Ali thuis geweest.’
Ook Hans begon als geluidsman bij zijn vader. Begin 1982 kreeg hij een prachtig aanbod van de Tros om een opleiding te gaan volgen tot cameraman. Eigenlijk zou hij al op 1 maart van dat jaar beginnen. ‘Maar goed, hij had die reis naar El Salvador al afgesproken. Daar kon hij niet zomaar onderuit.’
El Salvador verkeerde op dat moment in een bloedige burgeroorlog, waarbij het regeringsleger in een strijd op leven en dood verwikkeld was met de verzetsbeweging FMLN. Twee jaar daarvoor was aartsbisschop Óscar Romero door een doodseskader vermoord, omdat hij het verzet tegen de militaire junta aanmoedigde.
De IKON-ploeg vertrok begin maart 1982 naar het Midden-Amerikaanse land, onder leiding van Koos Koster, die intensieve banden onderhield met het Salvadoraanse verzet. Later die maand zouden er in El Salvador verkiezingen plaatsvinden.
Sonja ter Laag (70) vraagt zich nog altijd af of haar broer zich voldoende realiseerde in wat voor netelige situatie hij zou kunnen belanden. Want Koster was dan wel een gedreven journalist, maar door zijn openlijke steun aan het verzet werd hij op de hielen gezeten door het militaire regime.
‘Na dat verhoor door Francisco Morán zijn ze gewaarschuwd door verzetsbeweging FMLN: het wordt nu echt te gevaarlijk voor jullie. Jullie moeten zo snel mogelijk het land uit. Helemaal omdat er een grote foto van hen op de voorpagina van regeringskrant El Pais verscheen. Iemand van de FMNL zei later tegen mij: ‘Dat was een doodskop op een zwarte vlag’ – een allerlaatste waarschuwing.’
Op de avond van 18 maart 1982 werd Sonja ter Laag gebeld door dominee Alje Klamer van omroep IKON. ‘Die vertelde dat Hans en zijn collega’s waren omgekomen in El Salvador. Het moest nog wel officieel bevestigd worden door de Nederlandse ambassadeur in El Salvador. En over moord ging het toen nog niet.’
Terwijl ze erover vertelt staan haar ogen vol tranen. ‘Dat is natuurlijk een boodschap die je hele leven ondersteboven gooit. Ik ben met twee treden tegelijk naar mijn huisgenoot boven gehold, en heb heel hard gehuild en geschreeuwd: ‘Hans is dood!’.’
Ze staat abrupt op. ‘Sorry, ik moet even ademen. Het gekke is dat ik het soms heel luchtig kan vertellen. Maar als je het zo stapje voor stapje weer oproept, komt het ongelofelijk hard terug. Het verdriet blijft, altijd. Ook omdat ik geen afscheid van hem heb kunnen nemen.’
De moord op de IKON-ploeg werd wereldnieuws. ‘Het lastige was dat ik er altijd op aangesproken werd als ik met nieuwe collega’s werkte: ‘Jij bent toch de zus van Hans ter Laag?’. Elke keer moest ik weer het verhaal vertellen. Ik heb in die tijd wel eens overwogen om maar een stencil te drukken waar alles op stond en dat dan maar te geven. Er bleef maar over geschreven worden, wereldwijd, in alle kranten.’
Werd uw broer voor uw gevoel daardoor van u afgepakt in uw rouw?
‘Eigenlijk wel. Daarom praat ik ook altijd over ‘Hans en zijn collega’s’, niet over ‘de IKON-ploeg’. Hij was niet in dienst bij de IKON, hij was gewoon freelancer. Een halfjaar later, op 19 oktober 1982, overleed mijn moeder ook nog. Ze had leukemie, maar de dood van haar zoon heeft het ziekteproces zeker versneld. Ik heb heel lang geprobeerd om mijn emoties weg te drukken.
‘Pas twee jaar geleden heb ik het autopsierapport gelezen van patholoog-anatoom dokter Zeldenrust. Dat was enorm indringend. Al die details vond ik gruwelijk om te lezen. Maar het bood me wel troost dat Hans waarschijnlijk op slag dood was, omdat hij in zijn hart en longen geraakt is. Aanvankelijk waren er ook berichten dat ze eerst gemarteld waren. Het was een opluchting om te lezen dat dat niet gebeurd is.’
U bent zelf cameravrouw. Heeft de dood van uw broer u voorzichtiger gemaakt?
‘Het heeft me er extra bewust van gemaakt om niet de plekken op te zoeken waar het echt gevaarlijk is. Begin jaren negentig ben ik vier keer in Joegoslavië geweest om daar te draaien, ten tijde van de burgeroorlog. Maar voordat ik daar naartoe ging, werd er goed overlegd. Met de wetenschap van wat mijn broer en zijn collega’s is overkomen in El Salvador heb ik heel duidelijke afspraken gemaakt met mijn opdrachtgevers.’
Nooit werd er iemand voor de moordpartij berecht. Totdat in oktober 2022 opeens het bericht kwam dat er twee verdachten waren aangehouden. Dat was voor Ter Laag een onverwacht lichtpuntje in een lang slepende geschiedenis.
‘Ze zijn natuurlijk nog niet berecht, maar in elk geval wel opgepakt. Eindelijk worden ze aangesproken op hun daden en zijn ze officieel verdachten. Vanwege hun hoge leeftijd hoop ik dat ze nog even blijven doorademen tot aan de uitspraak. Als er voor die tijd een overlijdt, is alles voor niks geweest. Dat zou wel een heel bittere pil zijn.’
Drie jaar geleden legde Ter Laag in El Salvador een verklaring af bij de onderzoeksrechter. ‘Ze wilde graag van mij horen wie Hans was en wat hij destijds deed in El Salvador. Bedoeld als aanvulling op twee andere aangiftes van familieleden die er al lagen, en op het onderzoek van onder meer het Openbaar Ministerie in Nederland en het Team Internationale Misdrijven, dat hier als sinds 2012 mee bezig is. We hebben een goed gesprek van drieënhalf uur gehad. Aan het eind van onze ontmoeting wilde ik Hans een gezicht geven. Ik heb haar toen deze foto’s laten zien.’
Ze pakt haar telefoon erbij, en laat eerst een foto zien uit de tijd dat Hans en zij nog kinderen waren. Daar staan ze: hoogblonde, blije kleuters, naast hun ouders, in zwart-wit. Een foto van een mooie dag, van een gelukkig gezin in de jaren vijftig. Daarna een portret van Hans als fiere twintiger, gemaakt vlak voor zijn vertrek naar El Salvador.
De laatste foto is gemaakt in het mortuarium van San Salvador, waar haar broer levenloos op een stalen brancard ligt. ‘Ik zei: ‘En zo kreeg ik mijn broertje terug.’ Ik zag dat het heel veel indruk op haar maakte. Opeens ging het voor haar niet meer over vier mannen uit Nederland, er lag daar een jongeman die doodgeschoten was. Een jongen met een verleden, met familie, met mensen die van hem hielden.’
De dag daarna reisde ze samen met haar zoon naar het gebied waar haar broer en zijn ploeg die fatale dag een afspraak zou hebben met een aantal guerrillastrijders. Ze stapten uit de auto, op dezelfde plek waar hij op 17 maart 1982 uitstapte, en vervolgden hun weg door de heuvels. ‘Het was 18 maart, dus het zag er waarschijnlijk precies zo uit als toen. Kurkdroog gras tussen de heuvels. Ik rook de geur die hij moet hebben geroken, voelde de wind die ook hij gevoeld moet hebben. Tot we op de plek kwamen waar hij voor het laatst het licht heeft gezien.
‘Daar sta je in een soort kommetje in het dorre landschap, midden tussen heuvels. Diezelfde heuvels waar vandaan mijn broer en zijn collega’s van bovenaf beschoten zijn. Ze waren een schietschijf, middenin een bewust opgezette val. Het rare is: dan loop je in dat dorre gras, terwijl je je afvraagt: waar is hij precies gestorven? Is het hier gebeurd of tien meter verderop? Ik had bloemen meegenomen. Die heb ik uiteindelijk maar midden in het veld neergelegd.
‘Ik vond het heel fijn om daar met mijn zoon te zijn. Ik vind het belangrijk dat hij ziet wat daar gebeurd is. Ook voor het doorgeven van de familiegeschiedenis. Hij kan nu zeggen dat hij er niet alleen over heeft gehoord van zijn moeder, maar ook dat hij daar is geweest.’
Het proces leeft enorm in El Salvador, heeft Ter Laag gemerkt. ‘Dat komt omdat dit het eerste proces is dat sinds de afschaffing van de amnestiewet in 2016 gevoerd wordt. Er zijn tijdens die burgeroorlog zo’n 75 duizend mensen vermoord, maar de hoge officieren die daarvoor verantwoordelijk waren zijn nooit berecht.
‘Deze zaak vormt een precedent voor nog tweehonderd andere zaken die klaarliggen. Voor veel Salvadoranen voelt dit als een testcase. Dit is in hun ogen het voorgerecht bij het hoofdgerecht van nog honderden andere zaken. En de wereld kijkt aandachtig mee, omdat dit over mensen uit het buitenland gaat.’
Ter Laag heeft even getwijfeld of ze aanwezig zou zijn bij de voor deze week geplande rechtszitting, omdat de zitting op het laatste moment kan worden uitgesteld – wat dus ook daadwerkelijk is gebeurd, zoals we inmiddels weten.
‘Alle bewijzen zullen worden voorgelezen’, zegt ze. ‘Dan kan tien maar ook zeventig uur duren. Maar toen ik hoorde dat de uitspraak daar direct op zal volgen, heb ik besloten om toch een ticket te boeken. Het is erg jammer dat de verdachten zelf er niet bij zullen zijn. Juist hen had ik graag in de ogen gekeken.’
Wat had u tegen hen willen zeggen?
‘Ik zou gezegd hebben dat zij veertig jaar lang gewoon een vrij leven hebben kunnen leiden, terwijl wij als familie veertig jaar gevangen hebben gezeten in ons verdriet. Wij krijgen als nabestaanden geen spreekrecht. Omdat deze moorden in 1982 zijn gepleegd, hanteren ze nog het oude rechtssysteem uit 1973 waarin geen spreekrecht is opgenomen.
‘En toch vind ik het belangrijk om er namens onze familie bij te zijn. Ook omdat er één dag voor de rechtszaak een herdenking is bij The Monument to Memory and Truth in San Salvador. Daar zal heel veel pers op afkomen. Bij de persconferentie wil ik een filmpje vertonen dat ik over Hans gemaakt heb.’
Ze is voor dat filmpje net nog in het depot van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid geweest, waar de filmblikken bewaard worden die op de moordplek werden gevonden, doorzeefd met kogels. ‘Ik heb toen even aan de scherpe randjes van die kogelgaten gevoeld. En ik besefte hoe immens de kracht van die kogels moet zijn geweest.’
Ze laat in dat filmpje ook beelden zien die ze drie jaar geleden ter plekke heeft gemaakt. ‘Onder meer shots van de kazerne waar de militairen vandaan kwamen die op Hans en zijn collega’s geschoten hebben: de plek waar ze nota bene getraind werden door Amerikaanse adviseurs.’ En toch wil ze het niet al te politiek maken, benadrukt ze. ‘Ik wil vooral laten zien wie Hans was: een gewone, lieve jongen die nog een mooie toekomst voor zich had kunnen hebben.’
Wat zou een veroordeling voor u betekenen?
‘Het zal de pijn niet verzachten, maar ik kan het dan wel afsluiten. Ze hoeven van mij echt niet jaren vast te zitten. Al sterven ze een dag na hun veroordeling. Maar ik wil wel dat ze gebrandmerkt sterven. Zodat hun kleinkinderen zullen weten: die aardige opa was een misdadiger.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant