Volgens schrijver en denker bell hooks was er maar één wapen tegen haat, geweld en onderdrukking: liefde. Hoog tijd voor een (her)lezing van haar onlangs in het Nederlands vertaalde filosofische klassieker Alles over liefde.
Ianthe Sahadat is redacteur van de Volkskrant, met bijzondere aandacht voor de koloniale geschiedenis.
Volgens de Afro-Amerikaanse feministische denker bell hooks (kleine letters, over die schrijfwijze later meer) is liefde geen emotie, maar een bewuste handeling, keuze en actieve levenshouding. Sterker nog, ‘liefde is politiek’, schreef hooks een kwarteeuw geleden in haar boek All About Love: een daad van verzet en motor voor maatschappelijke rechtvaardigheid ineen.
Dat de filosofische klassieker uit 1999 recent in het Nederlands is vertaald (Alles over liefde), is vermoedelijk ingegeven door hooks’ onverminderde, zelfs toegenomen, populariteit – zeker in kringen van jonge(re) activisten en feministen. Fragmenten en citaten van hooks circuleren veelvuldig op sociale media, tussen die van James Baldwin, Audre Lorde, Angela Davis en andere iconen uit de Amerikaanse antiracistische intelligentsia.
In 2020, het jaar van de wereldwijde Black Lives Matter-protesten tegen racisme, belandde All About Love in de VS ineens weer in de bestsellerlijsten. Opinieblad Time plaatste hooks, ‘een zeldzame rockster van een publieke intellectueel’, op zijn lijst van ‘100 belangrijkste vrouwen’. In 2021 overleed hooks op 69-jarige leeftijd.
In de door vrijwilligers gerunde Utrechtse boekhandel Savannah Bay, ‘de oudste feministische boekhandel van Nederland’, is All About Love al jaren een van de meest verkochte boeken. ‘We hebben standaard een voorraadje liggen, wat echt uitzonderlijk is, want we zijn een kleine boekhandel’, zegt medewerker Roanna van den Oever. ‘Veel mensen die het kopen hebben het al gelezen en willen het cadeau doen. Meestal aan iemand met een liefdesverdriet.’
Alles over liefde heeft als vertrekpunt inderdaad een gebroken hart, maar hooks’ ethische verkenning van het onderwerp ‘liefde’ sluit ook naadloos aan op het huidige politiek-maatschappelijke tijdsgewricht. De onderliggende waarden van een cultuur bepalen de manier waarop mensen spreken en handelen, schreef hooks.
De wereldwijde opkomst van extreemrechtse autoritaire leiders? Oorlog, geweld en onderdrukking? Een afkeer van kwetsbaarheid, mensenrechten, migranten, minderheden? Eigenbelang boven empathie, winst boven welzijn? Stuk voor stuk symptomen van ‘een falende liefdesethiek’, zou hooks concluderen.
Hooks was ervan overtuigd dat ‘een levenshouding van liefde’ de enige tegenmacht is die de mens kan ‘beschermen’ tegen populisten en dictators die bedreven zijn in het aanwakkeren van haat en woede, die de drang om de ander de mond te snoeren oppoken terwijl ze vrijelijk hun autocratische territorium uitbouwen. Zo’n boodschap klinkt in cynische, meer praktisch ingestelde (bouw het leger uit, koop een noodpakket) of cringegevoelige oren ongetwijfeld naïef, vaag of sentimenteel. Toch loont het de moeite om een eventuele impuls van argwaan te parkeren.
Terug naar de late jaren negentig van de vorige eeuw. Als wetenschapper én mens vond hooks dat liefde als onderwerp serieuze filosofische aandacht verdiende. Gloria Jean Watkins, zoals ze eigenlijk heette, was toen ze Alles over liefde schreef halverwege de 40, een veelvuldig publicerende schrijver, geliefd universitair docent literatuur- en vrouwenstudies aan toonaangevende universiteiten (Stanford, Yale) en intens verdrietig.
Zojuist was haar relatie, na vijftien jaar, tot een breuk gekomen, en hooks zou hooks niet zijn geweest als ze niet had besloten haar hartzeer intellectueel te ontleden. Ze was het type wetenschapper dat een academische zoektocht vaak bij het persoonlijke begon, om meanderend langs bronnen waar collega’s hun neus voor ophaalden (want: niet wetenschappelijk genoeg), uit te komen op universele, maatschappelijke antwoorden.
Zo stonden de levens van haar overgrootmoeder – een zwarte vrouw die in slavernij had geleefd – en van haar moeder – die in het gesegregeerde zuiden van de VS zes kinderen had grootgebracht in diepe armoede, terwijl ze de huizen poetste van rijkere, witte Amerikanen – aan de basis van Ain’t I a Woman. In dat boek uit 1981 vestigde hooks de aandacht op een blinde vlek in de feministische beweging: de invloed van klasse en huidskleur op iemands plek in de samenleving, en de plek die Afro-Amerikaanse vrouwen en alle vrouwen onderaan de sociaaleconomische ladder verdienden in de strijd tegen seksisme en vrouwenonderdrukking.
Watkins publiceerde onder het pseudoniem bell hooks, naar haar overgrootmoeder aan moeders kant, Bell Blair Hooks. Het was een eerbetoon aan de lijn van vrouwen die haar voorgingen in haar stamboom (tot diep in de jaren van slavernij). Uit afkeer van ego en roem en om de nadruk op de inhoud van haar woorden en niet op haar persoon te leggen, lichtte ze eens toe, schreef ze de naam in kleine letters.
Een triviale bekentenis: deze schrijfwijze, een doorn in het oog van grammaticaal puristen, deed mij als twintiger ooit juist naar een boek van de filosoof grijpen. Puur omdat ik mijn eigen voornaam – vanwege de prozaïsche reden dat ik het zat was om ‘Lanthe’ te worden genoemd, koppig met een kleine ‘i’ schreef.
In Alles over liefde neemt hooks de lezer mee op een queeste om taal te vinden voor wat liefde is, kan zijn of kan doen. Ze voert haar lezer langs meer en minder voor de hand liggende bronnen: sprookjes, films, tv-series, speeches van vredesactivisten, de Bijbel (erg veel Bijbel, hooks groeide zeer vroom op), filosofen, wetenschappelijke verhandelingen, boeddhistische geschriften, poëzie, literatuur én talloze zelfhulpboeken. Zelf had ze grif zelfhulpboeken verslonden, bekent ze haar lezers. Mannen komen van Mars, vrouwen komen van Venus uit 1992, van de inmiddels – niet geheel verrassend – tot de giftige manosphere geradicaliseerde John Gray, had ze zelfs meermaals gelezen.
Hooks had ontdekt dat ‘vrijwel alle bejubelde boeken over liefde’ door mannen zijn geschreven. ‘De onderliggende gedachte: mannen theoretiseren en denken over liefde, vrouwen beoefenen het’, schrijft hooks. Er is veel over liefde geschreven, maar wanneer hooks met vrienden, kennissen of studenten over het onderwerp liefde wil praten, reageren die cynisch (‘liefde bestaat niet’). Ze adviseren haar in therapie te gaan, een nieuwe man te zoeken of zich in serieuzere zaken te verdiepen.
Blijkbaar vinden we het onderwerp liefde ‘sentimenteel, oppervlakkig en pathetisch’, concludeert hooks, geen wonder dat we er zo slecht in zijn. Ze wijt dat falen overigens niet aan een fundamenteel menselijk tekort, maar aan de manier waarop onze maatschappij is ingericht en de waarden waarmee we worden grootgebracht.
In de moderne cultuur wordt liefde ten onrechte als ‘gevoel’ gedefinieerd, stelt ze. Als iets ongrijpbaars dat ons overkomt, op basis van chemie, hunkering, verlangen en toeval. Iets dat je ‘tegenkomt’ of ‘verdient’. Ongeveer zoals de romantische mythe in Hollywoodfilms en sprookjes ons voorschotelt.
Hooks pleitte voor een nieuwe definitie: liefde als een daad, als bewuste keuze om zorg, respect en verantwoordelijkheid te tonen, als een gedeelde en gelijkwaardige inspanning. Want als liefde een morele keuze is, was hooks’ gedachte, is het dus te leren, vergt het oefening, kennis en vaardigheden en gaat het niet vanzelf (ook niet bij ouders en kinderen). Liefde is niet alleen romantisch, seksueel of hartstochtelijk – liefde is er tussen vrienden, tussen ouders en kinderen, op je werk, in de relatie met jezelf en je plek in de maatschappij.
In haar filosofische verkenning van liefde toont ze hoe ook zelfliefde, vriendschappen en ouder-kindrelaties te lijden hebben onder diep verankerde maatschappelijke opvattingen, zoals seksistische overtuigingen over genderrollen die liefde juist ondermijnen. Mannen leren volgens hooks om liefde te zien als iets om te bezitten of om macht mee uit te oefenen, om geen kwetsbaarheid te tonen en niet te verlangen naar liefde; vrouwen leren dat liefde opoffering en dienstbaarheid betekent. Het enige wat kinderen daarmee echt leren: dat liegen en jezelf en je onzekerheden verbergen de wenselijke weg naar volwassenheid is.
De Vlaamse filosoof Martha Claeys noemt het ‘dapper’ dat hooks ‘zoiets fragiels als liefde tot intellectueel onderwerp heeft genomen’. ‘Haar uitspraak dat liefde een werkwoord is, voelt nu bijna cringy en cliché, maar hooks was echt een pionier door liefde te definiëren als daad van de wil, als keuze om uit te voeren.’
Claeys: ‘Ze liet zien dat je arbeid moet verrichten om op een liefdevolle manier te kijken naar je geliefde, je vrienden, je kinderen, maar ook naar de maatschappij. Daarmee is het bijna lui als je zegt: ik voel nu eenmaal geen liefde voor de medemens.’
Door liefde niet langer te zien als een individuele emotie maar als een sociale verantwoordelijkheid, wordt het een ethische praktijk, legt Claeys uit. ‘In plaats van zich af te vragen: hoe kan ik gelukkig worden, stelt hooks de vraag: hoe kunnen we samen aan een liefdevolle wereld bouwen?’
Volgens Claeys wordt hooks onder wetenschappers nog altijd ten onrechte amper als een legitieme, filosofische bron gezien. ‘Haar toon zou te licht zijn, haar keuze om bepaalde schrijvers te bestuderen onacademisch, maar ik denk dat we vooral een andere, minder toegankelijke stijl gewend zijn. Ik bewonder haar er juist om.’
Toen de Britse politiek filosoof Sophie Smith haar studenten in 2015 voor een collegereeks hooks wilde laten lezen, ontdekte ze tot haar verbijstering dat er in de dertien miljoen boeken tellende universiteitsbibliotheek van Oxford geen exemplaar van hooks te vinden was, schreef ze in een essay voor de London Review of Books. ‘En dat terwijl hooks een van de meest invloedrijke denkers uit de recente geschiedenis is.’
Hooks was een eigenzinnige denker. Ze publiceerde in alle genres, van wetenschappelijk tot kinderboek, en schreef een indrukwekkend oeuvre bij elkaar. Als zwarte vrouw die zich bediende van een heldere taal, omdat ze door een breed publiek gelezen en begrepen wilde worden, werd hooks in de academische wereld nooit helemaal serieus genomen.
Filosoof Lotte Spreeuwenberg, docent ethiek aan de Tilburg University, voelt zich niet alleen in haar denken (ze promoveerde op de rol van liefde in activisme), maar ook in haar manier van werken als academicus verwant aan hooks. ‘Ze werd door andere wetenschappers te veel als publieksfilosoof gezien. Hooks vond het belangrijk om impact te hebben; ze wilde dat haar publiek – voor een groot deel praktisch opgeleide zwarte vrouwen – haar teksten kon begrijpen. Dat maakt haar manier van schrijven activistisch.’
Dat hooks de academische elite van Stanford en Yale uiteindelijk verliet om een vakgroep op te richten aan een lokale universiteit in haar geboortestaat Kentucky, dichter op de ‘gewone maatschappij’, snapt Spreeuwenberg daarom goed.
Onder Spreeuwenbergs ouderejaars filosofiestudenten is hooks populair. ‘Ze lezen haar allemaal. Ze verwoordt iets fundamenteels, denk ik: ze weet je hoofd en je hart te raken.’
Volgens hooks had liefde het vermogen om verandering teweeg te brengen, als strijdbare zachtheid tegenover krachten als competitie, macht, hiërarchie en dominantie. Spreeuwenberg geeft een voorbeeld: ‘Demonstreren met twintig duizend mensen op de Dam is relatief gemakkelijk. Maar je uitspreken over machtsdynamieken, racisme of seksisme in je eigen (werk)omgeving is een stuk moeilijker. En juist die vorm van strijdbaarheid is nu belangrijk, om ervoor te zorgen dat bepaalde grenzen of verworven rechten niet verdwijnen.’
Op diezelfde demonstratie, afgelopen maand, liepen mensen rond met het woord ‘liefde’ op hun protestborden. Ongetwijfeld doelden ze op hooks’ variant: liefde als iets collectiefs, waarin je investeert – niet uit eigenbelang, maar uit een oprechte wens om de ander en daarmee de wereld te laten groeien.
Hoe een leven volgens de principes van liefde er precies uit zou moeten zien, was aan de lezer om uit te vinden: Alles over liefde is geen handleiding. Voortgedreven door het geloof dat de wereld een betere plek kan zijn dan ze is, schetst hooks vooral de contouren van hoe dat eruit zou kunnen zien.
bell hooks: Alles over liefde. Uit het Engels vertaald door Jenny Mijnhijmer. De Geus; 240 pagina’s; € 20,99.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant