Jorge Mario Bergoglio (1936-2025), beter bekend als paus Franciscus, overleed op 88-jarige leeftijd in Rome. De eerste Zuid-Amerikaanse paus was een atypische kerkleider, die de bezem door het Vaticaan haalde.
Door Rosa van Gool
Paus Franciscus was nooit voorbestemd om de kerk van Rome te leiden. De beslissende stemronde miste hij tijdens het conclaaf in 2013 zelfs bijna, omdat hij ervan overtuigd was dat hij niet gekozen zou worden. Hij stond buiten te kletsen met iemand, vertelde hij later aan persbureau AP. ‘De ceremoniemeester kwam naar buiten en vroeg me: ‘ga je nog naar binnen of niet?’ Later realiseerde ik me dat het mijn onbewuste weerstand was tegen naar binnen gaan.’
Bij de voorgaande verkiezing, in 2005, stond Bergoglio hoog op de lijstjes van kanshebbers, maar trok hij zich uiteindelijk terug om de eenheid in de kerk te bewaren. Het pausschap ging naar Joseph Ratzinger. Acht jaar later verkeerde de kerk in woelige wateren, door corruptie- en misbruikschandalen en het eerste aftreden van een paus bij leven ooit.
Met zijn voorganger Benedictus XVI tot aan zijn dood op 31 december 2022.
Getty
Volgens reconstructies hield Bergoglio in de dagen voorafgaand aan het conclaaf een toespraak waarin hij betoogde dat de kerk naar buiten moest treden, naar de periferieën. Hij hekelde ‘theologisch narcisme’ en sprak over het belang van evangeliseren, woorden die hij tijdens zijn pontificaat nog vaak zou herhalen. Ze overtuigden zijn medekardinalen ervan dat Bergoglio, hoewel hij zelf zegt dat hij het pausschap niet ambieerde, de juiste man was om de kerk uit de crisis te leiden.
Jorge Mario Bergoglio werd in 1936 geboren in Buenos Aires, waar hij opgroeide als zoon van Italiaanse migranten. Zijn vader was boekhouder, zijn moeder huisvrouw. Na zijn schooltijd had hij diverse baantjes, onder meer als chemisch technicus in een voedsellaboratorium. Pas na zijn herstel van een ernstige longontsteking op 21-jarige leeftijd, waarbij hij naar eigen zeggen drie dagen op het randje van de dood zweefde, nam hij de beslissing priester worden.
Ongedateerde foto genomen in Buenos Aires van de toen nog jonge Jorge Mario Bergoglio.
Sergio Rubin / AFP
Moeder Regina Maria Sivori en vader Mario Jose Francisco op hun trouwdag.
Gamma-Rapho / Getty
Bergoglio trad in bij de jezuïeten, de grootste religieuze orde van de katholieke kerk. Vaticaanexpert Russell Ronald Reno karakteriseert de jezuïeten als de special forces binnen de rooms-katholieke kerk, deels omdat leden (net als speciale eenheden binnen het Amerikaanse leger) eigenlijk geen bestuurlijke functies vervullen. Reno kiest het label ook vanwege hun neiging om de grenzen op te zoeken, waardoor ze een zekere onvoorspelbaarheid met zich meebrengen. Die afkomst verloochende Franciscus – de eerste jezuïet die het tot paus schopte – tijdens zijn pontificaat zeker niet.
De paus spreek de mensen toe op het Sint-Pietersplein in het Vaticaan
Getty
Al op zijn eerste reis baarde hij opzien tot ver buiten de muren van de kerk, door een oordeel over homoseksualiteit op te schorten. ‘Wie ben ik om te oordelen?’, klonk het uit de mond van de leider van de katholieke wereldkerk. Later zei hij homoseksualiteit wel als zonde, maar niet als misdaad te beschouwen.
Het was een voor de kerk voorzichtige middenpositie, zoals Bergoglio die wel vaker innam rond controversiële kwesties. Zijn aanhangers beoordeelden de milde houding als bewijs van grote barmhartigheid, zijn tegenstanders juist als gevaarlijk relativisme. Als de paus zich niet meer moreel durft uit te spreken, wie dan wel?
Het uitspreken van harde morele oordelen zou nooit Bergoglio’s favoriete bezigheid worden. Wellicht was het een overblijfsel van de jaren zeventig, waarin hij in Argentinië de ‘Vuile Oorlog’ onder de militaire dictatuur meemaakte. Tussen 1976 en 1983 werden dertigduizend tegenstanders van dictator Jorge Videla vermoord, onder wie 150 rooms-katholieke priesters.
Paus Franciscus praat met nonnen tijdens een audiëntie, november 2023 in het Vaticaan.
Vatican Media / Getty
Paus Franciscus tijdens de ontmoeting met leden van de International Catholic Rural Association (ICRA) in Vaticaanstad.
EPA
Paus Franciscus was destijds een jonge priester en provinciaal overste. Hij gold als conservatief en als bestrijder van de in Zuid-Amerika populaire marxistisch geïnspireerde bevrijdingstheologie. Na zijn uitverkiezing tot paus in 2013 kwamen er vanuit Argentinië geruchten op gang over die periode. Bergoglio zou geheuld hebben met het regime van Videla en zelfs medejezuïeten verraden hebben die de bevrijdingstheologie aanhingen.
Andere onderzoeksjournalisten stellen dat Bergoglio medejezuïeten weliswaar niet verraadde, maar hen door ontslag uit de orde wel onbedoeld hun bescherming had ontnomen. Kort na zijn uitverkiezing tot paus blikte Franciscus in een interview zelf kritisch op de kwestie terug: ‘Ik was erg jong, pas 36 jaar. Mijn autoritaire en snelle manier van beslissen heeft me serieuze problemen bezorgd.’
Ongeveer vijftigduizend kinderen uit verschillende landen verzamelden zich op 25 mei 2024 in het stadion van Rome om de allereerste Wereldkinderdag (WCD) te vieren met paus Franciscus.
Stefano Costantino / Getty
Waar Bergoglio zich als paus liever onthield van algemene oordelen voor het oog van de wereld, ging hij bij zijn optreden binnen de kerk minder diplomatiek te werk. Daar toonde hij zich bij vlagen wel degelijk de felle en grenzen opzoekende jezuïet uit zijn jongere jaren, bijvoorbeeld in een kersttoespraak voor de hoge functionarissen van de Romeinse Curie. Hij somde niet minder dan vijftien (metaforische) ziektes op waaraan de medewerkers van het Vaticaan zouden lijden, waaronder ‘spirituele Alzheimer’.
De paus is erg geliefd onder zijn aanhangers.
AFP en Getty
In 1997 werd Bergoglio aartsbisschop van Buenos Aires. In die functie bezocht hij regelmatig de sloppenwijken van de stad en zorgde hij ervoor dat er meer priesters aan de arme buurten toegewezen werden. Ook dat was een rode draad die terugkwam in zijn pontificaat. Niet voor niets koos Bergoglio als eerste paus de naam Franciscus, verwijzend naar de heilige Franciscus van Assisi.
Net als zijn voorbeeldheilige probeerde ook paus Franciscus de aandacht te vestigen op de armen en hield hij er zelf een zo bescheiden mogelijke levensstijl op na. Zo woonde Bergoglio niet in het pauselijke appartement, maar in het veel simpelere gasthuis in het Vaticaan, waar hij zijn maaltijden gebruikte in de gemeenschappelijke eetzaal. Ook maakte hij nooit gebruik van de pauselijke zomerresidentie in Castel Gandolfo, en opende hij het paleis en de tuinen zelfs voor bezoekers.
Via een live verbinding communiceert paus Franciscus met de bemanning van Missie 53 aan boord van het Internationale Ruimtestation (ISS), tijdens hun vlucht op ongeveer 400 kilometer boven de aarde.
Osservatore Romano / EPA
Die relatieve soberheid propageerde hij ook binnen het Vaticaan, in een poging af te rekenen met de vele financiële schandalen en corruptie die de rooms-katholieke kerk achtervolgden. Die waren kort voor Bergoglio’s aantreden, in 2012, volop in de schijnwerper komen te staan door Vatileaks, interne documenten die gelekt waren naar journalisten.
Paus Franciscus loopt door een verlaten Rome om bij twee heiligdommen te bidden voor het einde van de coronaviruspandemie, 15 maart 2020.
Vatican Media / Reuters
In de jaren na zijn aantreden werden er zo’n 5.500 potentieel verdachte rekeningen gesloten bij de Vaticaanse bank, die sinds 2014 ook jaarverslagen openbaar maakt via de website. Ook andere afdelingen werden onder paus Franciscus aangemoedigd tot meer transparantie en het bekendmaken van gegevens over hun financiële situatie. Dat werk is weliswaar niet voltooid, maar onder Vaticaankenners staat buiten kijf dat Bergoglio op dit vlak veel vooruitgang geboekt heeft.
Paus Franciscus speelt tafelvoetbal tijdens de wekelijkse algemene audiëntie in de Paulus VI Audiëntiezaal in het Vaticaan, 18 augustus 2021.
Reuters
Minder succesvol was zijn manier van omgaan met kindermisbruik in de kerk, een ander pijnlijk dossier dat hij van Ratzinger en zijn voorgangers erfde. Paus Franciscus stelde in 2014 een pauselijke commissie in ‘ter bescherming van minderjarigen’, met aan het hoofd de Duitse jezuïet Hans Zollner.
In 2023 maakte Zollner bekend op te stappen, in een verklaring die weinig hoopvol stemde: ‘Ik maak me zorgen over hoe de commissie te werk gaat, vooral op het gebied van verantwoordelijkheid, naleving, toerekenbaarheid en transparantie.’ Ook in de lokale Italiaanse kerk lukte het onder Franciscus niet om een door slachtoffers al jaren gewenst onderzoek naar misbruik doorgang te laten vinden.
Paus Franciscus reageert terwijl hij deelneemt aan de Italiaanse conferentie van de algemene Staat van Nataliteit, in Rome op 10 mei 2024.
Andreas Solaro / AFP
Een andere missie van de eerste niet-Europese paus slaagde wel: hij verschoof het evenwicht tussen de continenten in de kerk, door veel niet-Europese kardinalen te benoemen. Bij zijn aantreden was 52 procent van de kiesgerechtigde kardinalen nog Europees, nu is dat minder dan 40 procent. Via de benoemingen heeft Franciscus ook, zoals elke paus, gepoogd zijn eigen erfenis veilig te stellen. Of dat lukt, is allerminst zeker, zo wist ook de paus zelf. Want als iemand aan den lijve had ondervonden hoe onvoorspelbaar een conclaaf kan zijn, dan was hij het wel.
Eén van de laatste wapenfeiten van de paus was het vergroten van de rollen voor vrouwen in de katholieke kerk. In januari benoemde hij twintig vrouwen, van wie een deel op ongekend hoge posities. Hij sprak zich de laatste jaren vaak uit over het belang van hun grotere rol, al piekerde hij niet over het openstellen van het priesterschap voor vrouwen.
In het Italiaanse plaatsje Amatrice, dat op 24 augustus 2016 werd getroffen door een hevige aardbeving.
Matteo Guidelli / EPA
Paus Franciscus bezoekt het bedevaartsoord Lac Ste. Anne in Alberta, Canada.
Eric Gay / EPA
Paus Franciscus passeert de hoofdingang van vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau.
Filippo Monteforte / AFP
Eén deel van zijn erfenis is in elk geval blijvend: populariteit in een groot deel van de wereld. Franciscus bezocht tijdens zijn pontificaat 59 landen tijdens 45 reizen, waaronder vijf naar het Afrikaanse continent en tien naar Azië. Tijdens zijn laatste Afrikaanse bezoek aan de Democratische Republiek Congo vierde hij de mis voor een publiek van rond een miljoen mensen.
Ook veroordeelde hij het ‘economisch kolonialisme’ en de uitbuiting van het continent tijdens zijn bezoek fel. ‘Stop Afrika te wurgen, het is geen mijn die uitgehold moet worden’, sprak hij onder luid applaus. Hoewel hij tijdens zijn jonge jaren als conservatief en kritisch op de linkse bevrijdingstheologie gold, was Franciscus in zijn latere leven zeker op economisch vlak uitgesproken progressief. Vaak leverde hij kritiek op het ongebreidelde kapitalisme en consumentisme, de grote ongelijkheid op de wereld hekelend.
Het was, samen met zijn inzet voor het klimaat, een van de redenen dat Franciscus voorbij de muren van de katholieke kerk grote populariteit genoot. Maar zijn progressieve standpunten kwamen hem ook op kritiek te staan. Een deel van de conservatieve vleugel van de kerk verklaarde hem tot aartsvijand of zelfs illegitieme paus.
Paus Franciscus laat een duif los als symbool van vrede tijdens een ontmoeting met de Chaldeeuwse gemeenschap in de katholieke kerk van St. Simon Bar Sabbae in Tbilisi, op 30 september 2016.
Vincenzi Pinto / AFP
In de laatste periode van zijn leven kampte de kerkleider met gezondheidsproblemen. Zo vierde hij de mis vaak zittend, vanwege een kapotte knie. Toch werkte de paus tot zijn ziekenhuisopname op 14 februari door, waar hij meer dan een maand verbleef. Zijn laatste publieke optreden vond plaats op Eerste Paasdag. Nog één keer sprak hij, zichtbaar verzwakt, zijn Paaszegen uit.Nu zullen katholieken nog eenmaal gehoor geven aan het mantra waarmee Jorge Mario Bergoglio elke toespraak eindigde, en waaraan zijn toehoorders zo gehecht raakten: ‘Vergeet u alstublieft niet voor mij te bidden.’
Duizenden dorpen in Roemenië en Moldavië worden vooral bewoond door ouderen en kinderen, omdat nagenoeg alle overige inwoners in het buitenland werken. In haar fotoserie Left Behind legt fotograaf Marijn Fidder de zogenoemde EU-wezen vast.
Fotograaf Marcel van den Bergh, die van het vastleggen van het dagelijks leven in Nederland zijn levenswerk heeft gemaakt, maakt ook al 35 jaar foto’s van carnaval. Bij toeval stuitte hij op een atypisch carnavalsfeest in het Limburgse Grubbenvorst.
Source: Volkskrant