Eerst was Turijn een stad van hertogen en koningen, later werd het de stad van koffie en chocola. Alle geschiedenis komt samen in de koffiehuizen.
is schrijver, tv-redacteur en journalist. Voor Volkskrant Magazine maakt ze een reisrubriek.
‘Wat zeggen ze bij Fiorio?’ Het verhaal gaat dat de Italiaanse koning Carlo Alberto (1798-1849) nieuwsgierig zijn hovelingen aan hun livrei trok om te vragen naar het gesprek van de dag in Caffè Fiorio. Hij wilde weten wat er leefde onder zijn onderdanen. En misschien ook zeker weten dat de republikeinen zijn hoofd niet op het hakblok wilden. In Alberto’s tijd kwam iedereen voor koffie en nieuws naar Fiorio en naar de andere koffiehuizen van Turijn. Caffè Gelateria Fiorio, geopend in 1780, bestaat nog steeds.
Op deze zondagochtend zet de ober zwierig een espresso op de brede toog van bruinrood-geaderd marmer. De kroonluchters in Fiorio zijn al even mooi, net reuzenlentebloemen. Naast de gebaksvitrine staat een groepje van drie koffie te drinken, begeleid door een staccato gesprekje. Geen politieke zaken. Ze praten over de zegeningen van het ketodieet. Om daarna net zo vrolijk een gianduja-ijshoorntje te bestellen.
De dag was, zoals zo vaak, mistig begonnen in Turijn. De bergen waren nauwelijks te zien en de contouren van de Santa Maria del Monte dei Cappuccini op de heuvel slechts een grijs aquarel. Toen aan het begin van de middag de eerste zonnestralen terrein veroverden, gebeurde er iets vreemds. Alsof de Torinezen op een gezamenlijk startschot hadden staan wachten, zo snel liep de stad opeens vol met stijlvolle wandelaars, winkelaars en terrasgangers. En om exact 15.00 uur was Ardena Caramello verschenen.
Caramello is hier geboren en getogen in het noorden, in de schaduw van de Alpen, en al vijftien jaar stadsgids bij het Ufficio del turismo. Ze weet alles van Turijn, houdt van Turijn, alleen niet bijzonder veel van de Mole Antonelliana. Dat is het gebouw met die lange spits die de skyline van Turijn bepaalt. Op de Piazza San Carlo wijst ze het ruiterstandbeeld aan dat ‘voor ons het échte symbool van Turijn’ is.
De ruiter is Emanuel Filibert van Savoye (1528-1580), hij riep Turijn uit tot hoofdstad van zijn hertogdom. Het was de Savoye-familie die in Turijn brede pleinen liet aanleggen en paleizen liet bouwen, en portici, galerijen waaronder hooggeborenen zonder een spatje regen de stad konden doorkruisen. Later werden de Savoyes koningen en was Turijn zelfs een paar jaar de hoofdstad van Italië. Toen Rome door allerlei geopolitieke ontwikkelingen tot hoofdstad werd uitgeroepen en ook de Savoyes Turijn verlieten, kwam dat hard aan.
Maar de Torinezen vonden een andere manier om de grandeur en elegantie in hun onttroonde stad te behouden. Ze scherpten hun koopmansgeest en gingen zich toeleggen op luxe heerlijkheden die de mens boven de aardse modder uittillen: koffie, chocola, bonbons, ijs. De eerste espressomachine kwam uit Turijn, koffiebedrijf Lavazza is hier begonnen. En in chocoladefabriek Caffarel werd Turijns signatuurbonbon met chocola en hazelnoten, de gianduiotto, bedacht.
Wat ze ook deden: ze koesterden hun koffiehuizen. Die aristocratische koffiehuizen, met spiegels, marmer en goud, waar studenten, politici, schrijvers, professoren, hertogen en zelfs koningen elkaar troffen om bij koffie of warme chocola de kranten te lezen, een kaartje te leggen en elk mogelijk probleem te bespreken. Koffiehuizen die 200 jaar later nog bestaan, verspreid door de binnenstad. Ardena laat ze bijna allemaal zien: San Carlo, Mulassano, Pepino, Stratta...
De meeste behoren nu tot de officiële caffè storici, de groep van dertien historische koffiehuizen in Turijn, die weer onderdeel zijn van de Europese Historic Coffee Routes, een organisatie van de Raad van Europa. Bijna allemaal profileren ze zich met eigen koffie- of chocoladespecialiteiten. De een is nog chiquer dan de ander.
Ze speelden bovendien een belangrijke rol in de geschiedenis. In de achterzaaltjes van de koffiecafés werd met veel discussie en diplomatie de weg geplaveid voor de Italiaanse eenwording, de Risorgimento. De Turijnse Graaf Camillo Benso di Cavour, naast Giuseppe Garibaldi en koning Victor Emanuel II een van de hoofdrolspelers van de Risorgimento, trof zijn mede- en tegenstanders veelvuldig in de koffiehuizen van de stad, zoals Caffè Fiorio en Caffè Al Bicerin, het beroemdste koffiehuis.
Al Bicerin, geopend in 1763, ligt in de wijk Quadrilatero Romano, direct tegenover ‘de belangrijkste kerk van Turijn’, de Consolata, en is een fraai boudoir met glanzende houten wandpanelen en marmeren statafels. Bij Al Bicerin bedachten ze indertijd iets slims voor vastende kerkgangers. Je mocht niet eten, maar wel drinken, dus serveerde het café een machtige mix van koffie, chocola en romige melk, de Bicerin.
Schrijver Alexandre Dumas zou later schrijven: ‘Van alle mooie en goede dingen die ik in Turijn heb gezien, zal ik zeker de Bicerin niet vergeten.’ Friedrich Nietzsche was vaste klant van Al Bicerin toen hij een tijdje in Turijn woonde. Er is een bekend verhaal waarin Nietzsche bij zijn huis aan de Via Carlo Alberto een koetsier zag die zijn paard met de zweep sloeg. Nietzsche riep de man luid tot de orde om daarna het paard innig te omhelzen en in huilen uit te barsten.
De toernee langs Turijns koffiehuizen onder leiding van Caramello wordt besloten met een namiddagespresso in het vriendelijke Caffè Elena aan de Piazza Vittorio Veneto bij de Po. Alweer zo’n mooi, artistiek café, met houten panelen, pastelschilderijen en bijzondere stenen tafeltjes. Ook bij Elena overvalt je het gevoel dat je in alle Turijnse koffiehuizen overvalt: dat heden en verleden elkaar heel even aanraken. Inmiddels is het helder en zonnig geworden.
6 andere Turijnse koffiehuizen naast Fiorio, Elena en Al Bicerin.
· Caffé Mulassano is bijna een minimuseum, met alle marmer, houtsnijkunst en leren versieringen. Prachtig.
· Bij Caffè Gelateria Pepino werd in 1939 de pinguino ontwikkeld, het eerste ijsje met een chocoladelaag op een stokje.
· Stratta is een sierlijke patisserie-snoepwinkel uit 1836.
· Caffè Platti oogt als een paleiszaal, met die goudgerande spiegels en versierde plafonds.
· Caffè San Carlo heeft een reusachtige kroonluchter en een speciaal zaaltje voor de koning die soms naar het café kwam.
· Barrati & Milano is het deftige koffiehuis met de gedrapeerde gordijnen in de overdekte Galleria Subalpina.
Info: www.caffestorici.eu en historiccafesroute.com
Turijn is, afhankelijk van de route, circa 15 uur reizen met de trein. Bijvoorbeeld met een tussenstop in Frankfurt of Basel. De Zwitserse route vanaf Basel is mooi, via Luzern, het Meer van Lugano en het Comomeer. En dan via Milaan en langs de rijstvelden (risotto) naar Turijn.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant