India wil een grootmacht worden in zonne-energie. In Gujarat, de thuisstaat van premier Narendra Modi, verrijzen steeds meer zonneparken
Maar de lokale bevolking profiteert er amper van
En de projecten maken de halfnomaden in de streek het leven onmogelijk
Door Ben van Raaij
Fotografie en video Nicola Zolin
Wie het India van de toekomst wil zien, neme een weg naar nergens die niemand neemt, op een herder met zijn kudde magere koeien na. Voorbij een poort met een rammelend opschrift strekken zich in de blakerende hitte achter het prikkeldraad rijen zonnepanelen uit zover het oog reikt. Kabels zoemen onophoudelijk, verder is de stilte intens. Afgezien van een bewaker in zijn hokje is er geen mens te zien.
Gujarat Solar Park-1.
Schijn bedriegt echter, want op de zoutvlakten van de deelstaten Gujarat en Rajasthan is een omwenteling gaande. Het ene na het andere zonnepark wordt er geopend. India, in zonne-energie nu nummer drie in de wereld na China en de Verenigde Staten, wil zijn hernieuwbare capaciteit bijna vervijfvoudigen tot 500 gigawatt in 2030, wat volgens het Internationaal Energie Agentschap de snelste groei zou zijn van alle grote landen. Het leeuwendeel moet komen van zonne-energie. De solar revolution is dan ook de trots van premier Narendra Modi.
De zonneparken liggen als immense spiegels in het weidse land. Zoals in Charanka, de locatie van wat ooit de grootste zonne-centrale van Azië was. Niet verwonderlijk – dit is een van de droogste en heetste delen van India, en dunbevolkt bovendien. Volgens de regering is het allemaal halfwoestijn, waardeloze grond die van niemand is. In werkelijkheid is het gemeenschappelijk land van halfnomadische boeren, zegt Neeta, een activist en onderzoeker die met halfnomaden werkt, maar uit vrees voor represailles van overheidszijde anoniem moet blijven.
Charanka Solar Park (oftewel Gujarat Solar Park-1) levert tweederde van alle stroom die Gujarat nodig heeft, zegt Viram Xhir (27) in zijn kantoor vol metertjes. Xhir is technicus van een van de deelstations die de zonnestroom doorgeven aan het publieke net. Het is werk onder hoogspanning. ‘Bij een extreme calamiteit is de overlevingskans 5 procent’, zegt hij monter. Xhir komt uit Charanka en is blij met het zonnepark. ‘Zo levert dit droge land nog banen op. In deze grensstreek zijn weinig andere opties.’
Technicus Viram Xhir (links) in zijn kantoor bij het zonnepark in Charanka.
Het goedkope land is – in een land waar landgebrek een van de grootste beperkingen is van economische groei – een belangrijke drijfveer achter de opmars van zonne-energie, aldus Rohit Chandra, energie-econoom aan het Indian Institute of Technology in Delhi. De deelstaat levert goedkope grond en infrastructuur en biedt een gegarandeerde afname van stroom. Conglomeraten zoals Adani en Ambani bouwen vervolgens de zonneparken, waarin ook rijke particulieren graag investeren.
Symbool van de zonne-energierevolutie is Modhera, 150 kilometer verderop, dat door de regering wordt gepromoot als India’s eerste solar village. Het draait sinds 2021 geheel op zonnestroom, die wordt opgewekt in een naburige centrale en via zonnepanelen die gratis op het dak van elk huis zijn geplaatst – wat niet wegneemt dat overal op straat nog stroomdraden bungelen. Allemaal dankzij onze grote leider Modi, zeggen dorpsraadvoorzitter Suthar Bharat Bhai Chunilal (50) en vice-dorpshoofd Safir Bhai (51). ‘Hij heeft ons dorp op de kaart gezet.’
Modhera is niet zomaar uitverkoren voor het prestigeproject: het ligt in Mehsana, het geboortedistrict van premier Modi, en heeft een beroemde 11de-eeuwse tempel voor de zonnegod Surya. Het met beeldhouwwerk overdekte complex is een magische plek. Het solarcentrum ernaast is dat minder. Het educatieve Smart House is dicht, het auto-laadstation verlaten. Maar ja, in Modhera zijn ook nog niet veel elektrische auto’s, glimlacht Bhai.
Zonnetempel in Modhera.
Zo’n 1.300 van de 1.600 huishoudens in Modhera hebben zonnepanelen, de rest is ‘niet-geregistreerd’. De meeste inwoners zijn te spreken over het project – niet uit duurzaamheid, maar vooral omdat hun stroomrekening lager is dan vroeger. Sommigen verdienen zelfs bij door teruglevering van elektriciteit aan het net. ‘Wij besparen 1.000 roepie per maand (10 euro, red.), vooral ’s zomers’, zegt Shabnam Sinthi (31) op het dak van haar huis. ‘Je moet de panelen alleen wel steeds wassen tegen het stof.’
Shabnam Sinthi.
Minder enthousiast zijn de inwoners van het naburige Sujanpura, de plek waar Modhera’s 6 megawatt zonne-energiecentrale (met 15 megwatt opslag) is gebouwd. Ze zijn boos omdat voor de aanleg hun ‘gauchar’, de gemeenschappelijke weidegrond, is opgeofferd, zonder dat ze daarover zijn geraadpleegd, en zonder enige compensatie. Sterker, hier geen zonnepanelen op de huizen, en juist stijgende stroomrekeningen.
‘De regering heeft ons land gewoon gestolen’, zegt Vishnu Bhai Desai (50), secretaris van de melkcoöperatie waarin zich een groep boze inwoners heeft verzameld. ‘We hebben geprotesteerd en zijn naar de rechter gestapt, maar die stelde de regering in het gelijk.’ Ze moeten nu veel verder weg om hun vee te laten grazen, en krijgen dan ruzie met naburige dorpen. Een deel van de inwoners is weggetrokken.
Vishnu Bhai Desai (tweede van links zonder tulband), secretaris van de melkcoöperatie.
Een boer met zijn koeien bij het zonnepark in Sujanpura.
Het gewraakte zonnepark blijkt even buiten het dorp op een kruispunt van veeroutes te liggen, met hoge hekken eromheen. Ook een vroegere drenkplaats is omheind. Jongens drijven hun loeiende kudde erlangs. Het complex lijkt verlaten, maar vanuit een wachthuisje verschijnt een bewaker. Bhupat Singh (33) komt uit het dorp. ‘Ik let er vooral op dat er geen hek openstaat, anders komt het vee zo het terrein op.’
Terug naar Charanka, het stoffige oord aan de rand van de zoutvlakten van de Little Rann of Kutch waar de aanleg van Gujarat Solar Park-1 dertien jaar geleden tot hevige landconflicten leidde. Niettemin breidde ontwikkelaar Gujarat Power Corporation (GPCL) het complex sindsdien uit tot een capaciteit van 730 en op termijn 790 megawatt – 2.000 hectare zonnepanelen achter prikkeldraad in de blakerende zon.
Net als in Sujanpura klagen de inwoners van Charanka dat ze geen passende vergoeding hebben gekregen voor hun land en de beloofde banen en voorzieningen er niet zijn gekomen. Ex-dorpshoofd Khima Bhai Rabari (60) zit op zijn charpai (gevlochten bed) op zijn erf, met zijn twee vrouwen en grote familie om zich heen: ‘Modi beloofde ons een school, een ziekenhuis, duizend banen, drinkwater en gratis stroom, plus een zonnetempel zoals in Modhera, maar aan geen van die voorwaarden is voldaan.’
Voormalig dorpshoofd Khima Bhai Rabari.
Een koe in Charanka.
De landtransacties deugden niet, zegt hij. Boeren met land verkochten hun land. ‘Niemand van ons had ooit zoveel geld bij elkaar gezien, maar daarna werd het land nog veel meer waard.’ En de landloze boeren raakten hun gauchar kwijt. ‘Ze zeiden tegen de mensen: verkoop gerust je schapen, want wij zorgen voor een baan en een opleiding voor de kinderen. Je hoeft nooit meer moeizaam rond te trekken. Maar niets van dat alles is uitgekomen. Een aantal mensen werkt nu in de stad.’
De enorme centrale biedt maar weinig werk, behalve wat banen voor bewakers en schoonmakers – de zonnepanelen worden elke twee weken gewassen omdat het rendement anders daalt. En de opgewekte stroom gaat naar grote steden als Ahmedabad en naar de vele bedrijven die vanwege goedkope grond, water en stroom overal in Gujarat zijn neergestreken, zoals de enorme autofabriek van Maruti-Suzuki bij Modhera.
Ook verder heeft het zonnepark Charanka weinig opgeleverd, zegt oud-dorpshoofd Rabari bitter. De nieuwe weg die veertien jaar geleden werd aangelegd, heeft sinds die tijd geen onderhoud meer gehad. Het Narmada Kutch Branch-kanaal is door het zonnepark in bezit genomen, en de boeren mogen het water niet meer gebruiken voor het bevloeien van hun velden. Bijna niemand in het dorp heeft zonnepanelen op zijn dak. En de stroomrekeningen zijn niet lager maar juist veel hoger dan voorheen.
Inwoners van Charanka.
We hebben een zonnepark, maar verder niks, zegt schoolhoofd Patel Vini Ben Hasmukh Bhai (29). ‘Er zijn hier geen fatsoenlijke huizen en het is ’s avonds onveilig, want de straatlampen werken niet. Er is zelfs geen busverbinding.’
Verpleegster Prajapati Chetha (39), die in een sjofel lokaaltje een baby een mazelenprik geeft, moet daarom tweemaal per dag naast een busreis van 150 kilometer, vaak nog acht kilometer lopen om haar werk te doen. ‘Ik houd van mijn werk, maar niet van deze plek.’
Het is niet dat de bewoners er niet tegen hebben geprotesteerd, dat iedereen van hun stroom profiteert behalve zijzelf. Al tijdens de opening van het zonnepark in 2012 (waarvoor ze niet waren uitgenodigd) wilden ze verhaal halen bij premier Modi, zegt ex-dorpshoofd Rabari, maar de politie hield hen tegen en pakte dertig mensen op. Bezwaarschriften en een rechtszaak leverden ook niets op. ‘We zouden nu nooit meer akkoord gaan.’ ‘Solar no’, roepen de vrouwen om hem heen.
Medische hulppost in Charanka.
Het probleem is dat de inwoners van Charanka niet verenigd zijn, zegt activist Viram Rabari (28), zilveren nomaden-armband om zijn pols. Landeigenaren kregen compensatie, gauchar-gebruikers kregen niets. Boeren uit de hogere kasten liepen dus binnen, de rest viste achter het net. En wie bezwaar maakte, kreeg het zwaar. Rabari heeft vijf zaken tegen zich lopen, aangespannen door de zonnebedrijven, en heeft geregeld in de cel gezeten. ‘Bang? Als ik bang was, zou ik niet met jullie praten.’
Het zijn echter de lokale halfnomaden die het zwaarst zijn getroffen door de komst van het zonnepark. Zoals de clan van Bhala Bai Rabari (39), witte tulband, martiale snor. Aan het eind van de dag slaan de clanleden op een akker hun kamp op, tientallen kilometers van Charanka. Vier gezinnen, twintig volwassenen en kinderen, 750 schapen, zestien geiten en vijf dromedarissen. De dromedarissen zijn zojuist van hun last verlost, de charpai’s zijn neergezet en de vrouwen maken thee met melk, terwijl de mannen met de schapen aankomen.
Bhala Bai Rabari met zijn vee.
De Rabari (een lagere kaste in Gujarat en Rajastan) trekken vanouds driekwart van het jaar met hun dieren door het land. Tijdens de moesson wordt de kudde geweid op het collectieve weideland van het dorp, hun thuisbasis. Maar het zonnepark beroofde de Rabari van Charanka van hun gauchar. En de intensivering van de landbouw, de opmars van zonneparken, bedrijventerreinen en andere infrastructuur perken hun traditionele trekroutes in.
Rondzwerven wordt steeds moeilijker, zegt Bhala Bai bij het kampvuur, met rondom hem tientallen lammetjes aan een koord. ‘Vroeger hadden de boeren ons graag op hun akkers in ruil voor de mest, maar nu hebben ze kunstmest en verbouwen ze het hele jaar door gewassen (dankzij irrigatie en gentech-zaden, red.).’ Goed weideland is ook steeds schaarser. ‘Weinig dorpen hebben nog een gauchar. En vanwege alle bedrijventerreinen moeten we voortdurend omwegen nemen.’
Kamp van lokale halfnomaden op enkele kilometers van Charanka.
Het traditionele nomadenbestaan van de Rabari wordt bedreigd, zegt activist Neeta in Ahmedabad. ‘Ons onderzoek laat zien dat ze veel grotere afstanden moeten afleggen dan vroeger en langer onderweg zijn.’ En het wordt nog lastiger. Adani bouwt nu in Kutch bij Khavda het grootste zonnepark ter wereld, 30 gigawatt, met een omvang van vijf keer Parijs. Kutch was goed nomadengebied, maar is nu gegund aan de energiebedrijven. De rest is een reservaat voor de bedreigde Indiase wilde ezel, een toeristentrekker. ‘De dieren worden beschermd, maar de nomaden zijn de dupe.’
Het gevolg: steeds minder Rabari trekken nog rond. Ze verkopen hun kudde en worden dagloner of zoeken werk in de stad. Het is voor velen een traumatische overgang. ‘Ik wil helemaal niet in een huis wonen’, jammert Karma Ben Rabari in Charanka, een 72-jarige met blauw gerimpelde gezichtstatoeages. ‘Ik mis ons oude bestaan. De regering heeft ons leven gestolen. Modi-ji heeft ons alles afgenomen.’
De zonne-energierevolutie waarover premier Modi graag de loftrompet steekt, valt intussen toch wat tegen. Hoewel India vorig jaar 24,5 gigawatt aan zonne-energie bijpluste (tot nu 102 gigawatt) gaat de verduurzaming langzaam. In 2022 leverden zon en wind 1,75 procent van de totale energieconsumptie in India, steenkool, olie en gas 75 procent. De vergroening is vooral een zaak van de grote energieconcerns, huishoudens blijven achter. Ook als het doel van 500 gigawatt zon en wind in 2030 wordt gehaald, blijft fossiele energie (met name kolen) nog decennia onmisbaar voor de economie.
Spreken van een zonne-energierevolutie is dan ook overdreven, zegt econoom Chandra. ‘Energietransities verlopen sowieso nooit snel, het duurt altijd dertig tot vijftig jaar.’ Er is eerder sprake van een gestage ontwikkeling, zegt hij, die voor bestendig draagvlak bovendien snel inclusiever moet worden. ‘De regering-Modi presenteert India graag te pas en te onpas als een wereldleider in zonne-energie, maar aspiraties zijn nog geen realiteit.’
De regering-Modi wil dat in 2032 de helft van de Indiase energiebehoefte hernieuwbaar is. Grote spelers zoals de Adani Group spelen daarin een sleutelrol.
De grote conglomeraten achter de zonne-energierevolutie in India zijn niet bepaald de meest inclusieve bedrijven, zoals de halfnomaden in Gujarat tot hun schade ondervinden.
Ben van Raaij is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft met name over Zuid-Azië, klimaat en natuur.
Nicola Zolin is een Italiaanse fotograaf die sinds 2015 verbonden is aan de Volkskrant. Hij werkt over de hele wereld aan sociaal en maatschappelijke thema's.
De stad Joshimath in de Indiase Himalaya zinkt in hoog tempo weg. Het gevolg van de ondoordachte aanleg van grootschalige infrastructuur in een ecologisch fragiel berggebied, dat door de klimaatverandering bovendien steeds kwetsbaarder wordt.
Waterstof, het populairste steentje uit de legodoos voor groene chemici, geeft de monumenten van de fossiele industrie een nieuw leven als drijvende energiecentrale.
Het eiland waarop je woont loopt onder. Gletsjers die voor irrigatie zorgen smelten. Bosbranden bedreigen je huis. Zeven jongeren van over de hele wereld vertellen hoe ze de opwarming nu al aan den lijve ondervinden - en hoe ze de toekomst voor zich zien.
Source: Volkskrant