Slecht nieuws voor schaatsliefhebbers: de Elfstedentocht kan door klimaatopwarming nog slechts eens in de 32 jaar gereden worden, blijkt uit nieuw onderzoek. Dat was ooit eens in de 4 jaar. Optimisten zullen zich vastklampen aan de onzekerheidsmarge in de nieuwe voorspelling.
Hanneke de Klerck is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
Droog was het in Nederland, de afgelopen weken, en zeker in het begin ook koel, door een hogedrukgebied dat niet van plaats veranderde en dat koude, droge lucht uit het oosten hiernaartoe bracht. Het is te laat in het seizoen, maar zulke omstandigheden zouden eerder in de winter een Elfstedentocht mogelijk kunnen maken.
Maar de kans dat die 200 kilometer schaatsen op natuurijs langs elf Friese steden volgende winter of een van de winters erna plaatsgrijpt, is niet groot, blijkt uit onderzoek dat woensdag is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Climatic Change.
Eens in de 32 jaar, schatten onderzoekers Hans Visser en Arthur Petersen. Maar hierop zit nog een ruime onzekerheidsmarge. Het KNMI komt op basis van een andere techniek tot een iets optimistischer schatting van eens in de 14 jaar. ‘We vonden het eerlijk om er een andere methode naast te zetten, die van het KNMI’, zegt Petersen. Vandaar dat Hylke de Vries van het KNMI coauteur van dit artikel is. Maar, zeggen beiden: welke rekenwijze ook wordt gevolgd, allebei maken duidelijk dat de kans op een Elfstedentocht verder is afgenomen.
De huidige publicatie is een vervolg op een artikel dat in 2008 verscheen, ook in Climatic Change. Visser en Petersen, indertijd allebei nog werkend voor het Planbureau voor de Leefomgeving, kwamen toen uit op eens in de 18 jaar. In de afgelopen ruim zestien jaar is de kans dus drastisch gedaald.
Petersen, inmiddels hoogleraar wetenschap, techniek en beleid aan het University College London, en Visser, nu gepensioneerd, zochten indertijd bij het Planbureau naar een manier om inzichtelijk te maken dat het klimaat verandert. Die vonden ze bij de Elfstedentocht. Er is waarschijnlijk geen Nederlander die niet weet wat die tocht is, al zal de term rayonhoofd (degene die binnen een rayon verantwoordelijk is voor het ijs en de veiligheid) lang niet iedereen nog iets zeggen – de laatste keer dat de Elfstedentocht is gereden was in 1997.
Hoewel de reputatie van het evenement anders doet vermoeden, is de Elfstedentocht officieel maar vijftien keer verreden, in 1909 voor het eerst. Het grootste gat tussen twee edities bedroeg 8.070 dagen, tussen de helletocht van 1963 toen slechts 126 schaatsers (van de 9.862 deelnemers) de finish bereikten en die van 1985, toen voor het eerst vrouwen mochten meedoen. In 1986 en 1997 zijn daarna nog Elfstedentochten geweest, sindsdien niet meer.
In het midden van de vorige eeuw was de kans op een Elfstedentocht elk jaar zo’n 25 procent. Die is nu nog maar 3 tot 7 procent, zegt Petersen, afhankelijk van welke rekenmethode je gebruikt. De methode die hij en Visser gebruikten en nu opnieuw hebben gebruikt, is wat gevoeliger voor de warme jaren die Nederland de laatste jaren heeft gehad dan de methode van het KNMI. Om de kans te berekenen wordt aangenomen dat de gemiddelde temperatuur vijftien dagen achtereen lager moet zijn dan -4,2 graden. Dan was historisch gezien de ijsvloer meestal dik genoeg om de Elfstedentocht te laten plaatsvinden.
Doorrekeningen laten zien hoe groot de kans is dat de Elfstedentocht kan worden gereden in een aantal klimaatscenario’s. Wordt de uitstoot van broeigassen sterk verlaagd, dan blijft de kans op een Elfstedentocht ongeveer gelijk aan nu, zegt Petersen, en bestaat de mogelijkheid dat er ook in de verre toekomst nog tochten verreden kunnen worden. Stijgt de uitstoot, dan wordt het hoogst onwaarschijnlijk dat er vanaf eind deze eeuw ooit nog een Elfstedentocht wordt geschaatst.
Dat beide rekenmethoden in dit artikel staan, laat – bewust – ook zien hoe onzeker dit soort schattingen zijn. En je moet, zegt De Vries, ook de variatie in winters niet onderschatten. ‘We hebben nog steeds af en toe een uitschieter. Zoals in 2012 toen het bijna tot een Elfstedentocht kwam. Maar toen was de winter in de weken daarvoor niet erg koud geweest en het water nog relatief warm. Dan duurt het zo een paar dagen extra voor alles dichtvriest. Sneeuwval kan er ook toe leiden dat er wel ijs ligt, maar het ijs niet snel dikker wordt.’
Bij het KNMI, zegt hij, zijn andere studies onderweg, waarbij naar meer aspecten wordt gekeken dan alleen de temperatuur. Daarin wordt bijvoorbeeld een situatie met warm water zoals in 2012 meegenomen, of sneeuwval die ijsvorming kan vertragen. ‘We zijn ijsgroeimodellen aan het doorrekenen voor toekomstige scenario’s, waarbij we kijken wat er gebeurt als de condities goed zijn, als er geen sneeuw valt, hoelang het dan duurt voor je ijs hebt langs de route.
‘Dat neemt niet weg dat de kansen op zo’n koude periode afnemen met de opwarming van de aarde, op welke manier je die kans ook precies berekent.’
Hoe is het nog wel mogelijk om te schaatsen op natuurijs? De vierde auteur van het artikel, Hendrik van Prooije van de Winterwijkse IJsvereniging, was betrokken bij de ontwikkeling van een 400-meterbaan in Winterswijk die al te beschaatsen is na twee opeenvolgende ijsdagen van 4 graden onder nul met een onbewolkte nacht daartussen. Die baan wordt gemaakt door laagjes water op asfalt of beton te sproeien. Er is maar 3 centimeter ijs nodig om een marathon te kunnen houden met tot wel tweehonderd deelnemers. In het seizoen 2023-2024 vond de eerste officiële marathon op natuurijs plaats in Winterswijk, in januari 2024. Met minder deelnemers zou één dag vorst ook kunnen volstaan. Zo weinig dagen met -4 blijven volgens KNMI-scenario’s tot het eind van de eeuw zeker voorkomen.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant