Europa is nu bijna 2,5 graad warmer door klimaatverandering dan vóór 1900, blijkt uit het nieuwe jaaroverzicht van de Europese satellietdienst Copernicus. Alleen merkten we er hier in Nederland weinig van, door een wonderlijke gril van het weer.
Door Maarten Keulemans
Graphics Stefan Pullen
Gemiddelde jaartemperatuur boven land in graden Celsius boven het industriële tijdperk (1850-1900)
Dat de mensheid de aarde opwarmt met broeikasgassen is alom bekend.
Vorig jaar passeerde de wereldtemperatuur voor het eerst de 1,5 graad opwarming, gemeten vanaf het begin van de massale industrialisatie.
En Europa? Daar gaat de opwarming nog een slag sneller. Europa ligt immers deels in poolgebied, waar opwarming het hardst aankomt.
Plus dat landmassa’s sowieso meer opwarmen, omdat opwarming er niet wordt afgeremd door een ‘vloer’ van oceaanwater.
Het gevolg: sinds 1900 is Europa al haast 2,5 graad opgewarmd. Met als gevolg: hittegolven, meer droogte én heftigere regens – afhankelijk van het seizoen en de plek waar je je bevindt.
Dat is de uitkomst na analyse van veertig meetreeksen, dit jaar voor de achtste keer in een jaarrapport samengebracht door het Copernicus-programma, de klimaatonderzoeksdienst van Europa.
Gerekend vanaf de pre-industriële tijd – pakweg 1900 – was Europa vorig jaar liefst 2,4 graad warmer. Volgens sommige definities zijn we de grens van 2,5 graad opwarming zelfs al gepasseerd; dat hangt een beetje af van de meetreeks die je aanhoudt.
Vooral sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw gaat het in Europa hard, duidde Copernicus-hoofdonderzoeker Samantha Burgess op een besloten persconferentie voor journalisten. ‘Europa warmt nu twee keer zo snel op als het wereldwijde gemiddelde. En daarmee is Europa het snelst opwarmende continent ter wereld.’
Afwijkingen in luchttemperatuur in 2024 t.o.v. het gemiddelde 1991–2020
Europa beleefde in 2024 zijn warmste lente en zomer ooit gemeten. Maar de warmte was ongelijk verdeeld.
Ongewoon heet was het vooral in het oosten en het oostelijk Middellandse Zeegebied.
Afwijkingen in zeewatertemperatuur in 2024 t.o.v. het gemiddelde 1991–2020
Dat zal deels komen door de zeewatertemperatuur. Vooral voorbij de laars van Italië was de zee ongekend warm.
Gemiddeld genomen was de Middellandse Zee ongeveer 1,2 graden warmer dan hij was tussen 1991 en 2020. Een ongekend snelle opwarming.
Afwijkingen in zonneschijnduur in 2024 t.o.v. het gemiddelde 1991–2020
Het opvallende verschil tussen Oost- en West-Europa was op meer manieren te zien.
Bij ons, en in heel West-Europa, scheen de zon in 2024 ongebruikelijk weinig. In het oosten was het juist zonniger.
Afwijkingen in neerslag in 2024 t.o.v. het gemiddelde 1991–2020
In het westen – ook in Nederland – was er dan ook meer neerslag dan anders. Oekraïne daarentegen beleefde een uitzonderlijk droog jaar.
Afwijkingen in de gemiddelde jaarlijkse rivierafvoer t.o.v. het gemiddelde 1991–2020
Een van de gevolgen: terwijl de rivierstanden in het oosten van Europa erg laag waren, hadden de rivieren in landen als Spanje, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Nederland juist meer water te verstouwen.
Afwijkingen in oppervlakkige bodemvochtigheid t.o.v. het gemiddelde 1991–2020
Hoewel Europa als geheel droger was dan gemiddeld, zat die droogte vooral in het oosten. Vooral in Frankrijk was de bodem juist natter dan gemiddeld.
Dat verschil tussen Oost- en West-Europa is overigens gewoon toeval, zegt Copernicus-onderzoeker Burgess. ‘Het is ongebruikelijk. Maar we zien vaker grote contrasten in Europa, al zien we de verschillen in warmte en droogte meestal eerder tussen Noord- en Zuid-Europa. Er is in elk geval geen trend waarbij West-Europa gaandeweg bewolkter wordt.’
Wat opspeelde, was de dans van hoge- en lagedrukgebieden. Het weer in het oosten werd in 2024 vaak gedomineerd door hardnekkige hogedruksystemen, die wolken en regen verdrijven en warme, droge lucht vanuit het Middellandse Zeegebied en Noord-Afrika het continent op trekken. In West-Europa hadden we juist een reeks lagedrukgebieden, die zorgden voor nat, bewolkt, relatief koel weer.
In augustus werden verschillende dorpen ten noorden van Athene geëvacueerd vanwege bosbranden.
AFP
Intussen was de zomer vooral rond de Adriatische Zee en in Griekenland zinderend heet. Liefst zes hittegolven rolden er voorbij. En het aantal tropische nachten, met een temperatuur die niet onder de 20 graden komt, verpulverde het oude record: 15 stuks, haast een verdubbeling van het oude record. Het aantal dagen met ‘hittestress’ – een maat die hitte, klamheid, zon en windstilte combineert – schoot omhoog van het oude record van 23 (uit 2012) naar 37.
In de bergen ontvouwde zich intussen een bizar fenomeen, dat bij gebrek aan rampenfilm-achtige beelden wat onderbelicht bleef. De gletsjers van Zweden en Noorwegen smolten in recordtempo. Onverwacht, omdat Scandinavië doorgaans toch veel hitte bespaard blijft.
Maar Scandinavië had vorig jaar een warme zomer, en had dus vooral gewoon pech, denkt Burgess. ‘In 2023 hadden we een recordsmelt van het gletsjerijs in de Alpen. En nu is dat in Scandinavië.
In 2021 werd de Rhônegletsjer in Zwitserland deels ingepakt om het smelten te vertragen, tevergeefs blijkt uit de foto's van 2022 en 2024.
AFP
Meteoroloog en secretaris-generaal Celeste Saulo van de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) wijst intussen op het hoge tempo waarin ál het gletsjerijs smelt. Zo is er van de Franse Alpengletsjer van Sarenne sinds 1971 nog maar 7 procent over, en van de Cavagnoli-gletsjer in Zwitserland nog maar 17 procent.
‘Het smelten van gletsjers is ongekend’, aldus Saulo, op de persbijeenkomst. ‘Sinds de registraties in 1975 begonnen, hebben gletsjers wereldwijd in totaal meer dan 9.000.000.000.000 ton ijs verloren.’ Oftewel: 9 biljoen ton, een ijsmassa waarmee je heel Duitsland onder 25 meter ijs kunt bedekken, becijfert Saulo.
In de Europese windsector is de belangrijkste vraag: hoe kunnen we de kwakkelende offshore windproductie weer op gang brengen? Een nieuw type contract moet soelaas bieden. Ook in Nederland.
De internationale scheepvaart moet zijn broeikasgasuitstoot terugdringen of anders boetes betalen. Na meer dan tien jaar onderhandelen zijn lidstaten van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) het vrijdag eens geworden over een verduurzamingsplan voor de sector, al is het plan door verzet van oliestaten en de VS aanzienlijk uitgekleed.
De Nederlandse luchtvaartsector, waaronder KLM en Transavia, heeft nog nooit zoveel broeikasgassen uitgestoten als in 2024. Vorig jaar stootte de sector maar liefst 3,1 megaton CO₂ uit.
Source: Volkskrant