Archeologen hebben verrassend bewijs gevonden dat prehistorische Europese jager-verzamelaars soms lange tochten ondernamen over zee – de Middellandse Zee, in dit geval. Heeft de mens dan toch aangeboren zeebenen?
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Daar zit je dan, in je uitgeholde boomstam. Nergens land te bekennen. Overal hoge golven. Een simpele houten peddel als je enige houvast. Een extra drijver aan de zijkant, als je die al hebt, is het enige wat je kano nog enigszins stabiel houdt.
Zo ongeveer zal het zijn gegaan, een slordige 8.500 jaar geleden. Duizenden jaren vóór Stonehenge en de hunebedden van Drenthe moeten stammen van prehistorische mensen vanuit het huidige Sicilië de zee op zijn gegaan – om misschien pas dagen en nachten later aan te komen op Malta, liefst 100 kilometer verderop.
‘Dit soort overtochten vallen in de categorie ‘moeilijke routes’’, schrijven Maltese en Britse archeologen deze week in vakblad Nature. Maar kennelijk deden prehistorische jager-verzamelaars het tóch.
Op Malta vonden de archeologen, onder leiding van Nicholas Vella van de enige universiteit op het eiland, sporen van bewoning uit de tijd van de jager-verzamelaars: botten van dieren, verkoolde resten van vuurtjes, leeggeschraapte schaaldieren, plus nog eens tientallen stenen werktuigen.
Zo’n tien eeuwen lang moeten de jagers op het eiland hebben gewoond – misschien aan één stuk door, misschien met onderbrekingen.
‘Dit is gewoon heel gaaf nieuws’, reageert bij het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) curator prehistorie Luc Amkreutz. ‘Malta is natuurlijk wel een flink eind van land’, constateert emeritus hoogleraar Europese prehistorie Harry Fokkens (Universiteit Leiden). ‘Je kon het niet van veraf zien.’
Het is de zoveelste keer dat de zeevaartkunst van prehistorische mensen hedendaagse wetenschappers verbaast. Want, constateert zowel Amkreutz als Fokkens: dát prehistorische jager-verzamelaars wel eens buitengaats gingen, is bekend.
Neem Zuidoost-Azië. Op de een of andere manier moet men ook daar over zee de Indonesische eilanden en Australië hebben bereikt, zelfs al zo’n vijftigduizend jaar geleden. Ook daar ging het soms om afstanden van zo’n 100 kilometer.
‘Toch is steeds het verhaal dat dit uitzonderingen waren’, schetst Amkreutz. Vast per ongeluk gebeurd, na een tsunami bijvoorbeeld, opperen sommige archeologen zelfs. Ook na de Aziatische tsunami van 2004 werden er immers weken later nog overlevenden op open zee aangetroffen, dobberend op palmbomen of stukken hout. Een van hen, een bouwvakker in de Indische Oceaan, had het twee weken overleefd door ronddobberende kokosnoten open te peuteren.
Maar ook in Europa kozen prehistorische mensen het ruime sop. Fokkens wijst op een rare ontdekking, vier jaar geleden aan de kust van Noorwegen. Tien- tot elfduizend jaar geleden kraste iemand daar iets in de rotsen wat verdacht veel lijkt op een meterslange boot.
Op Kreta deden Griekse en Amerikaanse archeologen intussen een andere verrassende ontdekking. Meer dan dertig stokoude stenen handbijlen vond men er terug, verspreid over het eiland. Kreta is minder ver varen dan Malta, je kunt het bij mooi weer zien liggen en er eilandje voor eilandje heen ‘hoppen’. Niettemin bleken de vondsten tot 130 duizend jaar terug te gaan. Dat duidt erop dat het misschien niet eens moderne mensen waren die hierheen voeren, maar Neanderthalers, onze uitgestorven voorouders.
Jager-verzamelaars hebben gewoon hun imago niet mee. Iedereen die weleens in de vijver van archeologisch themapark Archeon heeft rondgedobberd in een boomstamkano weet: hiermee peddel je liever niet op volle zee naar Malta. ‘Dat is geen sinecure, gegeven wind en stroming’, erkent Amkreutz.
In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw gingen enkele teams van onderzoekers ertoe over zelf met nagebouwde prehistorische kano’s de Middellandse Zee te bevaren. Dat lukte min of meer, maar werd ook een soort slapstick: de boten kwamen nauwelijks vooruit, sloegen snel om, raakten bij de minste wind uit koers, waren onhandelbaar bij het aanmeren en deinden zelfs bij kalm weer zo op en neer dat de geleerden zeeziek werden. ‘Oversteken naar kleine eilandjes was waarschijnlijk erg moeilijk’, aldus een academisch overzichtsartikel van die experimenten.
Maar de bewoningsresten op Malta, van duizend jaar vóór de landbouw, zijn er toch maar. ‘Dit lijkt vrij stevig archeologisch bewijs’, vindt Amkreutz. ‘Misschien gold de zee voor jager-verzamelaars uit die tijd minder als onneembare barrière, maar was het meer een hypersnelweg, een geleider. Dat werpt een nieuwe blik op de migratie van jager-verzamelaars door heel Europa.’
Misschien had men modernere kano’s dan archeologen denken. Fokkens brengt in herinnering dat er op Malta geen restanten van boten zijn aangetroffen. De in rotsen gekraste kano in Noorwegen lijkt intussen geen uitgeholde boomstam, maar een ‘huidenboot’. Dat is een typisch Inuit-vaartuig, gemaakt door een vlechtwerk van takken of dierenribben te omspannen met dierenhuiden.
Niet ondenkbaar dus dat men in elk geval in Noord-Europa boomstamkano’s op de binnenwateren gebruikte, en op zee roeide in kano’s gemaakt met huiden, opperden Scandinavische onderzoekers vorig jaar in Journal of Maritime Archaeology. Een andere mogelijkheid is dat men eropuit trok op vlotten van samengebonden boomstammen of bundels riet. Lomp en onhandig, maar bij veel oude beschavingen een geliefde vaartechniek.
En waaróm men eigenlijk naar Malta ging? Niemand die het weet. Misschien voor bepaalde grondstoffen of voedsel, oppert Vella. Of misschien zaten er ‘sociale in plaats van omgevingsfactoren’ achter: een hang naar avontuur, een drang om zich te bewijzen. Eens kijken of er achter de horizon nog wat valt te beleven. En hup, daar ga je, in je gammele boot.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant