Het is niet zo zinvol om een analyse van een voetbalwedstrijd te vragen aan iemand die nooit voetbal kijkt en die zich een leven lang heeft gespecialiseerd in darts. Toch krijgen economen de vraag wat Donald Trump met zijn importheffingen beoogt. Geen wonder dat die zich dan ‘verbijsterd’ tonen, de heffingen ‘absurd’ noemen omdat ze ‘iedere logica’ zouden tarten en verzuchten dat ‘het heel lastig is om te begrijpen wat Trump wil bereiken’.
Dat komt niet doordat zij slechte economen zijn. Dat komt doordat zij goede economen zijn. Ze kunnen wat zeggen over de effecten, maar in de kern is het onderwerp dat ze krijgen voorgelegd niet economie. Het is de strijd tussen democratie en antidemocratie.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist voor de Volkskrant en werkt als adviseur voor overheden en maatschappelijke organisaties. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De hoogte van Trumps ‘wederkerige heffingen’ is niet bepaald door daadwerkelijke heffingen die andere landen vragen. Nee, een land krijgt een hogere heffing naarmate het meer exporteert naar de VS dan dat het importeert. Economisch bekeken lijkt dat willekeurig. Maar binnen Trumps wereldbeeld is het consistent. En in zijn niet aflatende gevecht om macht naar zich toe te trekken, is het functioneel.
In Trumps wereldbeeld zijn minstens twee elementen van belang. Ten eerste: je kunt alleen winnen als een ander verliest. Daarom heeft hij zijn hele professionele leven een spoor van uitbuiting, oplichting en vernedering getrokken.
Een tweede element is de angst om te worden uitgelachen. Ik waag me hier nu niet aan gepsychologiseer op grond van Trumps jeugd, al heeft zijn nicht Mary daar interessante verhalen over en zeggen getrouwen dat Trump besloot om president te worden nadat Obama hem belachelijk had gemaakt. Maar je kunt gewoon vaststellen dat hij het hier al decennialang heel veel over heeft. Terwijl Amerika werd gehaat, gevreesd en bewonderd, was Trump er sinds de late jaren tachtig door geobsedeerd dat andere landen de VS zouden ‘naaien’ en ‘uitlachen’.
Dat vrije handel de VS rijk hebben gemaakt, doet er voor hem niet toe, zolang hij gelooft dat het land niet het onderste uit de kan heeft gehaald en zolang anderen niet op de knieën zijn gedwongen. Als je geld van andere landen kunt eisen omdat die militair afhankelijk van je zijn, en je maakt daar geen gebruik van, ben je een sukkel. Laat ze maar een fantastisch aanbod doen, zei Trump van de week, dan verlaagt hij zo’n heffing misschien wel.
Wat mooi uitkomt, is dat maatregelen die perfect passen bij Trumps wereldbeeld ook goed kunnen werken om zijn huidige autocratische ambities dichterbij te brengen.
Zo versterken de heffingen het beeld van externe vijanden. Dat is nuttig als je geen democratie wilt. Je ziet het bijvoorbeeld in China, waar de Partij de bevolking mede onder controle houdt door het idee erin te pompen dat het Westen China zijn succes misgunt. Peilingen laten al zien dat Amerikaanse kiezers, vooral Republikeinen, steeds vaker denken dat Canada en de EU vijanden zijn. Wie anders moet ze daartegen beschermen dan de grote leider?
De heffingen maken bedrijven daarnaast afhankelijk van hun loyaliteit aan die leider. Trump kan cadeautjes uitdelen: doe jij iets voor mij, dan haal ik een paar procent van de heffingen af in je branche. Cadeautjes die hij elk moment weer kan afpakken. Zeker in de VS, waar het grote geld de politiek bepaalt, kan dit verschil maken voor een president die een ongrondwettelijke verlenging van een regeerperiode wil, voor zichzelf of zijn familie. Zoals Trump Musk de overheid laat slopen, zo wordt de industrie in het gareel gebracht.
Dit systeem van loyaliteit aan de leider is al maanden in aanbouw. Ambtenaren, politici, techbedrijven, advocatenkantoren, media, rechters: allemaal moeten ze Trump gunsten verlenen, anders worden ze ontslagen, wegbezuinigd, juridisch aangepakt of bedreigd door de meutes die Trump en Elon Musk ophitsen.
Ook bijna alle belangrijke justitiële en inlichtingendiensten staan inmiddels onder leiding van loyalisten. De laatste competente directeur, van de NSA, is net ontslagen. Stel je voor dat we ons nu zouden afvragen of dit goed is voor de kwaliteit van het inlichtingenwerk. Dat zou belachelijk zijn. Het is allemaal uitsluitend te verklaren in de context van een autocratisch gevecht tegen de democratie. Een autocraat wil zichzelf vrijwaren van toezicht en hij wil de bevolking bespioneren en controleren. De onwettige arrestaties en deportaties die bij een politiestaat horen zijn al begonnen.
Willen we de aanval op de democratie goed onder ogen zien, dan kunnen we niet meer door een rietje naar losse beleidsterreinen kijken. De aanval is alomvattend. We kunnen ook niet meer de normale criteria voor geslaagde politiek gebruiken. Iets dergelijks zie je met de Nederlandse trumpist Marjolein Faber. GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans noemde haar een prutser. Volgens deze krant krijgt ze ‘niets voor elkaar’. Coalitiegenoten manen haar om ‘aan de slag’ te gaan. Dat zou allemaal logisch zijn als ze een gewone politicus was met het beleidsdoel om immigratie te beperken. Maar wanneer je haar ziet als antidemocraat met racistische opvattingen, dan is ze geen prutser, krijgt ze veel voor elkaar en is ze volop aan de slag.
We moeten de juiste deskundigen raadplegen: experts in geschiedenis, democratie en tirannie. En er moeten langere lijnen worden getrokken dan in het dagelijks nieuws dat over ons wordt uitgestort. Welk medium of instituut helpt ons aan een voortdurend aangevuld, makkelijk te doorzoeken totaalbeeld van de krachtmeting tussen democratie en antidemocratie?
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant columns