De herverkiezing van Donald Trump heeft de wereld op zijn kop gezet. Uit angst hardhandig uitgezet te worden, of erger, breken Venezolaanse migranten hun tocht richting de Verenigde Staten af en gaan zuidwaarts. En dat terwijl thuis de autoritaire Nicolás Maduro nog steeds de macht heeft.
Door Joost de Vries en Marije Vlaskamp
Fotografie Felix Marquez
De open boot met dertig volwassen Venezolanen en een handvol kinderen koerst achterwaarts de kleine haven uit van het Panamese plaatsje Miramar. Dan zet de schipper de buitenboordmotor in zijn vooruit, geeft een dot gas en stuurt de sloep in volle vaart door de Caribische golven. Het zeewater spat hoog op rond de boeg. Met een ruime bocht verdwijnen de migranten uit zicht, niet noordwaarts richting de Verenigde Staten, maar zuidwaarts richting Colombia.
De inwoners van havenplaats Miramar die over een boot beschikken, verdienen flink aan de omgekeerde migratie.
Want deze Venezolanen gaan terug naar huis. Hun hoop op een toekomst in de Verenigde Staten is door Donald Trump vervlogen.
‘Volgens Trump zijn we allemaal bendeleden van El Tren de Aragua’, zegt de 19-jarige Franchesca Díaz, die met haar baby al een week lang op de betonnen vloer van een verlaten huis in Miramar slaapt, tot ze genoeg geld bij elkaar heeft gesprokkeld voor de boottocht. ‘Je hoeft maar een tatoeage te hebben en ze sturen je naar de gevangenis in El Salvador.’
Franchesca Díaz (links) met dochter, een vriendin en haar kind.
In het Midden-Amerikaanse El Salvador verdwijnen de uitgezette migranten, die volgens de regering-Trump lid zouden zijn van criminele bendes, in de megagevangenis van president Nayib Bukele. Daar gaan ze met geschoren hoofden op in een ontmenselijkte massa van criminelen en ten onrechte opgepakte gevangenen.
‘Als je niet vertrekt uit de VS, kun je eindigen in deze Salvadoraanse gevangenis’, stelde de Amerikaanse veiligheidsminister Kristi Noem vorig week tijdens een bezoek aan het enorme detentiecentrum. Deze week gaf het Witte Huis voor het eerst toe een onschuldige immigrant met een ‘beschermde verblijfsstatus’ naar El Salvador te hebben gestuurd. Aan de ‘administratieve fout’ was helaas niets meer te doen, stelde de Amerikaanse regering.
Die botte bijl waarmee het Witte Huis inhakt op ‘illegalen’ doet precies wat zij beoogt: ze jaagt migranten de stuipen op het lijf. ‘Trump is duizend keer erger dan Maduro’, zegt de jonge Díaz.
Een groep mensen komt vanuit het noorden aan in Miramar, Panama.
Het is een aardverschuiving. In het afgelopen decennium ontvluchtten naar schatting 8 miljoen Venezolanen het arme en onvrije Venezuela van de autoritaire president Nicolás Maduro. Velen van hen zochten een betere toekomst in de VS. Net als miljoenen inwoners uit andere Latijns-Amerikaanse landen.
Zeker na de coronapandemie, toen de grenzen weer opengingen en de Democraat Joe Biden een humaner migratiebeleid predikte, zetten Venezolanen, Cubanen, Haïtianen, Ecuadoranen, Guatemalteken en Honduranen koers richting Noord-Amerika. Ook Afrikanen en Aziaten vlogen naar landen als Brazilië en Ecuador om van daaruit te proberen de Verenigde Staten te bereiken.
Nu keren diezelfde migranten om. Vrijwillig – afgeschrokken door Trumps maatregelen – of hardhandig gedwongen; dan wel aan boord van een Amerikaans vliegtuig richting hun land van herkomst of een zogenoemd ‘derde land’, dan wel door de Amerikaanse grenspolitie die hen zonder asielprocedure de Mexicaanse grens overzet.
Het is alsof Trump Latijns-Amerika op de wereldkaart een enorme schop heeft gegeven, waardoor de migrantenstroom die altijd noordwaarts ging nu alle kanten op uitwaaiert. Sommige migranten blijven proberen de VS binnen te komen. De Amerikaanse grenspolitie registreert maandelijks nog steeds duizenden arrestaties, al is dat een fractie van de aantallen uit voorgaande jaren.
Anderen blijven plakken ergens tussen het noorden en het land dat ze verlieten. Weer anderen keren terug naar Colombia en zelfs naar Venezuela. Ook al zit de gehate Maduro daar nog steeds stevig in het zadel.
Díaz verliet Venezuela op haar 12de en woonde zeven jaar in Colombia voordat ze vorig jaar alsnog noordwaarts trok, door de Darién-jungle, de natuurlijke grens tussen Zuid- en Midden-Amerika. Ze had een even eenvoudig als ambitieus plan: ‘Mijn lot was de VS bereiken, hard werken en een huis kopen voor mijn dochter.’
Maar ze kwam niet verder dan Mexico-Stad. Daar probeerde ze maandenlang tevergeefs om via de mobiele asiel-app van president Biden een afspraak te krijgen. Haar moeder reisde ondertussen wel naar de Amerikaanse grens en stak drie keer clandestien over. ‘Twee keer klom ze over de muur, de laatste keer stak ze de Rio Bravo over.’ Telkens werd ze uitgezet, zegt Díaz. Een zus met een kind met kanker mocht van de regering-Biden wel blijven, maar vreest nu alsnog in de handen van Trumps ICE-eenheden te vallen.
In het groezelige pand in Miramar, waar tientallen Venezolanen zijn neergestreken, rennen kinderen door donkere gangen. Hun ouders hangen in hoeken. Vermoeide gezichten lichten op boven telefoonschermen. Omdat Díaz de 260 dollar voor de boot naar Colombia bij lange na niet heeft, zit er voor haar niets anders op dan elke ochtend te bedelen om een gratis overtocht bij de schippers.
Die zijn echter niet te vermurwen. Waar jarenlang mensensmokkelaars in de Darien-jungle profiteerden van de migratiestroom noordwaarts, is het nu de beurt aan de Panamese kustbewoners die met hun motorboten de migranten om het oerwoud heen loodsen. De schippers van Miramar verdienen goud geld aan de omgekeerde migratie. Een volle boot levert ruim 8.000 dollar op. Dagelijks vertrekken er meerdere boten.
De omgekeerde mensensmokkel wordt aangemoedigd door de Panamese overheid. Een deel van de migranten arriveert hier met door de overheid ingehuurde bussen. De vorig jaar aangetreden president José Raúl Mulino verklaarde half maart trots dat de Darién-route ‘gesloten’ is. Er komen inmiddels dusdanig weinig mensen uit de jungle dat Panama de opvanglocaties aan de rand van het oerwoud ophief.
Het is welkom nieuws voor de rechtse Mulino, die ideologisch naar de regering-Trump neigt en tegelijkertijd onder immense Amerikaanse druk staat. Want de Amerikaanse president heeft het voorzien op Panama’s meest kostbare bezit: het Panamakanaal. Net als Groenland en de Gazastrook staat het kanaal, dat de Amerikanen eind vorige eeuw juist overdroegen aan Panama, op Trumps expansionistische verlanglijstje.
Vandaar dat de Panamese president op allerlei manieren probeert zijn Amerikaanse collega mild te stemmen. Het gevolg van die appeasementpolitiek is niet alleen te zien aan de Caribische kust, maar ook in een kerkelijke migrantenopvang in een buitenwijk van Panama-Stad. In een betonnen hal vonden tientallen migranten uit Azië, het Midden-Oosten en Afrika tijdelijk onderdak nadat ze eind februari door de VS op het vliegtuig naar Panama werden gezet.
De Verenigde Staten konden de vluchtelingen niet terugsturen naar de autoritaire landen en oorlogsgebieden waar ze vandaan kwamen, maar vonden wel Panama bereid om als ‘derde land’ deze mensen aan te nemen. Het is om cynisch van te worden, verzucht Elias Cornejo (56), een lokale medewerker van de jezuïtische stichting Fe y Alegria. ‘Waarom nam mijn regering deze mensen op als ze niet voor hen kan zorgen?’
Eerst sloot Panama de migranten op in een hotel in de hoofdstad, daarna werden ze naar een detentiecentrum aan de rand van de jungle gestuurd. Pas nadat mensenrechtenorganisaties rechtszaken hadden aangespannen, kregen de migranten een verblijfsvergunning van een maand. Van de driehonderd mensen die door de VS waren uitgezet, heeft Cornejo de laatste 58 onder zijn hoede. De rest besloot op eigen houtje verder te reizen, bestemming onbekend.
In de grote slaapzaal liggen Somaliërs, Eritreeërs en Kameroeners naast Afghanen en Iraniërs. Pakistanen en Sri Lankanen hangen op stoelen en picknicktafels. Chinezen en Russen piekeren over diezelfde vraag: wat nu? Cornejo en zijn collega’s proberen met hulp van asieladvocaten daarop het antwoord te vinden, vertelt hij.
Helaas wordt het door hem geliefde pauselijke bericht Fratelli tutti (Allen broeders) niet gelezen door de politici in zijn regio. Onder Amerikaanse druk duwen ook Mexico en landen in Midden-Amerika mensen steeds verder naar het zuiden. ‘Van de VS tot aan de Panamees-Colombiaanse grens lijken mensenrechten niet meer te bestaan’, zegt Cornejo.
Dus zit ook de Ethiopische Selam Fiseha (27, kleine gestalte, zachte stem) gevangen in dit niemandsland, nadat ze eerder in eigen land te midden van etnisch geweld tussen de Fano en haar Amhara-volk werd verkracht, en moest toekijken hoe haar moeder en haar broer werden vermoord. Haar verhaal is niet te verifiëren, maar ze vertelt het in groot detail – alles moet eruit.
Selam Fiseha
Uiteindelijk wist ze naar Brazilië te vluchten en gidste een Ghanese ‘reisagent’ haar tegen betaling van tienduizenden dollars op afstand langs douanebeambten, politieagenten en vliegtuigpersoneel. Geen van de ontberingen op haar vlucht deden zo veel pijn, zegt ze, als te worden voorgelogen door de Amerikaanse grenspolitie.
Na drie dagen in een detentiecentrum in het zuiden van Californië kreeg ze te horen dat ze werd overgeplaatst naar een andere locatie. Pas toen het vliegtuig landde in Panama drong het bedrog tot haar door. ‘Ik kan het niet vergeten. Telkens komt die vraag terug: waarom?’ Ze geeft zelf het antwoord: ‘He’s crazy.’ De Amerikaanse president, zegt ze, is gestoord.
Met het vallen van de avond arriveert een groep Amerikanen bij het Panamese opvangcentrum. Mannen met namen als Greg en Todd nemen pontificaal plaats aan de picknicktafels. Met een brede grijns steken ze hun handen uit naar de migranten: het zijn christenen uit Pennsylvania die ijsjes, snoep en het woord van Jezus komen brengen.
‘Ik wil deze vluchtelingen laten zien dat niet alle Amerikanen hen over de grens willen duwen’, zegt zestiger Greg Shatzer. ‘Jezus was een vreemde in zijn land’, zegt ook een vrouw die niet met haar naam in de krant wil. Toch is ze voor Trump vanwege zijn abortusstandpunt, vertelt ze. Maar nu is ze bezorgd, geeft ze toe, want haar geadopteerde dochters komen uit het buitenland. ‘Straks komen ze achter mijn kinderen aan.’
Vanuit een hoek van de zaal kijken drie Chinese migranten geamuseerd naar de Amerikaanse zendelingen. ‘Zie je hoe bang ze zijn?’, zegt de 40-jarige Gu Zhuli (op haar verzoek niet haar echte naam) terwijl ze aan een ijsje likt. ‘Wij zijn geboren in een onvrij land, we zijn eraan gewend. Met Trump voelen Amerikanen nu voor het eerst hoe dat is, je vrijheid verliezen.’
Gu verliet vier maanden geleden haar woonplaats in het westen van China. Over de precieze reden van haar vertrek wil ze weinig kwijt. Net als haar Chinese reisgenoten die ze op de migratieroute in Midden-Amerika ontmoette, ‘stemde ze met haar blote voeten’, zoals jonge Chinezen hun migratie noemen.
Over wat haar aantrekt in de VS is ze wel duidelijk. ‘In Californië verrotten de druiven aan de ranken omdat er geen plukkers zijn’, zegt ze. ‘Ik heb een gezond stel handen en wil graag werken. Dus ik hoop dat Trump dit leest en ons alsnog toelaat.’
Joost de Vries en Marije Vlaskamp zijn respectievelijk correspondent-Mexico en buitenlandverslaggever en oud-correspondent in China. Ze doen verslag vanuit Panama.
Het is een van de zwaarste hordes voor migranten die via Zuid-Amerika de VS proberen te bereiken: de Darién, het oerwoud op de grens tussen Colombia en Panama. Dit jaar waagden al 120 duizend mensen de gevaarlijke tocht. Correspondent Joost de Vries reisde met dertien van hen mee.
Massale deportaties van illegaal in de Verenigde Staten verblijvende migranten, en het afbouwen van een ‘mooie muur’ langs de zuidgrens met Mexico. Het zijn de ronkende verkiezingsbeloften van Donald Trump. Maar als zo vaak is de werkelijkheid weerbarstiger.
Zo’n 250 Venezolanen zijn dit weekeinde vanuit de VS naar El Salvador gevlogen. Waarom kiest Trump voor het Midden-Amerikaanse land en wat is dat voor complex?
Source: Volkskrant