is journalist en columnist voor de Volkskrant.
Nostalgie is het Huis der Herinnering waarin ik bij tijd en wijle graag mag ronddwalen. Komt door het ouder worden. Hoe minder jaren voor de boeg, hoe meer je achteruit gaat leven. Dus keek ik uit naar de uitzending van Andere Tijden Sport over Cruijff. Onbekende beelden van Nederlands grootste voetballer werden ons beloofd. Ik werd niet teleurgesteld.
Het was weer genieten van de snelheid, balcontrole en behendigheid waarmee Cruijff verdedigingen stukspeelde. Hij was meer dan een voetballer, hij was een virtuoos. Geweldig in de kleine ruimte. Als hij door verdedigers werd klemgezet op de achterlijn, pingelde hij zich er toch vaak uit. Het was wel in een tijd dat er minder druk op de bal werd gezet. Maar ik weet zeker dat Cruijff ook nu zou hebben uitgeblonken in het ‘onder de druk uit voetballen’. Zijn talent is tijdloos.
Maar het is niet alleen Cruijff. De beelden van amateurfilmer Louis van Schoonhoven werkten bij mij als een scheepsschroef die allerlei sentimenten op de bodem van mijn bewustzijn loswoelde en omhoog haalde. Je voelt de veranderende tijd. In het voetbal en daarbuiten.
Scharniermoment: Ajax-Liverpool, in de mist, december 1966. De eerste grote wedstrijd die ik op de zwart-wittelevisie zag zonder mijn vader. Hij was een jaar eerder gestorven, een gat achterlatend dat nooit meer dicht ging. De legendarische 5-1-zege was het begin van de opmars van het Nederlandse voetbal. En van zoveel meer.
Alles werd anders, groter en drukker. Ook in de Haarlemmermeer, mijn geboortegrond. Ik herinner me hoe op die loden winterse dagen de lage grijze lucht zwaar drukte op het vlakke land met zijn kale akkers en kaarsrechte sloten en tochten. En hoe in de zomerse hitte de lucht trillend stilstond boven de uitgestrekte landerijen, de Hoofdvaart er roerloos bij lag en ik van verveling niet wist waar ik het zoeken moest. De wereld was klein, het leven traag.
Maar ineens verrees daar het nieuwe Schiphol. Alsof er een buitenaards ruimteschip was geland, dat zijn tentakels uitspreidde en onstuitbaar uitgroeide tot een van die hectische rotondes in een globaliserende wereld. Veel van wat er was, werd weggevaagd. Het landarbeidershuisje van opoe en opa Van Meel, mijn grootouders van moederszijde, was een van de eerste dominostenen die Schiphol omstootte. Ze stierven niet lang na de gedwongen verhuizing, ontworteld en ontheemd, als nevenschade van de vooruitgang.
De polder verstedelijkte. Het oerritme van de zaai- en oogsttijd maakte plaats voor het jachtige ritme van departure and arrival time. Rond de luchthaven is er dag en nacht beweging, over de weg, op het spoor, in de lucht, omhoog, omlaag, naar oost, west, noord, zuid, nooit dooft er het licht. De wereld is groot geworden, het leven snel.
Was de samenleving voorheen vrij statisch, nu werd zij dynamisch. Het heeft veel gebracht. Een hogere welvaart, meer ontplooiingskansen en sociale stijging voor arbeiderskinderen zoals ik. Maar er zijn ook mensen voor wie er te veel beweging, te veel verandering is. Deze meestal lager opgeleiden voelen individualisering en immigratie als een bedreiging van hun gemeenschap en tradities. Zij verlangen terug naar vroeger.
Daarbij wordt het verleden mooier gemaakt dan het was, maar dat doet er niet toe. Het geheugen is altijd een vorm van verbeelding, zei schrijver Hafid Bouazza. Waar het om draait is dat ze kennelijk iets missen in het heden. En dat sentiment moet serieus worden genomen, omdat het een groep betreft die electoraal van zich afbijt. Nostalgie is een politieke factor geworden.
De PvdA heeft er geen antwoord op gevonden. De oude volkspartij van mijn vader, die alle rangen en standen verenigde, is verdwenen. Frans Timmermans mag nog zo vaak het adjectief ‘sociaaldemocratisch’ voor zijn plannen zetten, door te fuseren met GroenLinks wordt het afscheid van de vroegere arbeidersachterban definitief. Tegenstribbelende partijkopstukken worden bespot, om hun leeftijd, verleden en zelfs hun uiterlijk. Wie zegt dat polariserend venijn alleen van rechts komt?
Het moet klaarblijkelijk zo zijn. Behalve Cruijff ontsnapt er niemand aan de tijd. De arbeidersklasse wordt opgegeven en overgelaten aan de populisten. Nevenschade van de vooruitgang. Maar het is niet zonder risico. De kloof tussen hoger- en lageropgeleiden hardt zich uit. Tot welke ellende dat kan leiden is dagelijks te zien in Amerika.
Over de auteur
Arie Elshout is journalist en columnist voor de Volkskrant. Eerder was hij correspondent in de VS en Brussel. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns