Onder Joe Biden en sinds dit jaar weer Donald Trump voeren de VS een steeds harder migratiebeleid. En Mexico, het immense buurland dat migranten moeten doorkruisen op weg naar hun Amerikaanse droom, volgde het Amerikaanse voorbeeld.
Door Joost de Vries
Fotografie Alejandro Cegarra
Dit is een reis door een land en door de tijd. De Venezolaanse fotograaf Alejandro Cegarra, zelf migrant, documenteert sinds 2020 de beproevingen van migranten die door Mexico trekken. Hij zag het land veranderen en verharden. Onder druk van de Amerikaanse presidenten Trump (2017–2021), Biden (2021–2025) en nu weer Trump, treedt Mexico telkens harder op tegen migranten.
Hoofdstuk 1
De Zuidgrens
Vraag Latijns-Amerikaanse migranten die na een reis door een half continent zijn aangekomen bij de Mexicaans-Amerikaanse grens, welk deel van de reis het zwaarst was en vrijwel allemaal zeggen ze: Mexico. De laatste hobbel voor de Verenigde Staten is de grootste, de gevaarlijkste, de meest vijandige.
Het begint bij de rivier, de Río Suchiate, op de grens tussen Guatemala en Mexico.
Om aan de overkant te komen, moet je een vlot bouwen of op zoek naar een ondiep stuk en met je tas boven je hoofd wadend de grens over. Vandaar dat migranten ‘mojados’ worden genoemd, ze hebben een ‘nat’ pak gehaald.
Zie daar in het midden de man met een meisje op de schouders en een zwart petje op: dat is Ever Sosa uit Honduras. Fotograaf Cegarra ontmoette hem een dag eerder. Sosa vertelde hem dat de mara’s, de beruchte Midden-Amerikaanse bendes, de moeder van zijn dochtertje hebben vermoord. Dus zijn vader en kind gevlucht.
Cegarra richtte die januaridag in 2020 zijn camera op de duizenden mensen die lopend de rivier overstaken. Later ontdekte hij pas Sosa in zijn eigen zoekplaatje.
Mexico is veranderd in een buffer voor de Verenigde Staten. Tijdens Donald Trumps eerste termijn (2017–2021) stuurde de toenmalige Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador al militairen naar de zuidgrens. Vooral de ‘migrantenkaravanen’ waren Trump een doorn in het oog. Hij schilderde de groepen migranten die door Mexico trokken af als hordes criminelen en verkrachters. Mexico wist er wel raad mee: hardhandig opbreken. Het werd staand beleid.
‘Ga terug naar je land.’ Dat is volgens de fotograaf de boodschap van de wijzende hand: de anonieme staat die ‘nee’ zegt tegen de migrant. ‘Elk groter land dringt zijn migratiepolitiek op aan zijn kleinere buurlanden.’ En als het moet kan diezelfde hand ook klappen uitdelen, mensen vastgrijpen en afvoeren.
De links-populistische Mexicaanse president López Obrador (2018–2024) beloofde bij zijn aantreden de militarisering van Mexico tegen te gaan. Hij wilde het drugsgeweld verminderen met ‘omhelzingen’ in plaats van ‘kogels’, met lokale ontwikkeling in plaats van staatsgeweld. En hij beloofde migranten met open armen te ontvangen.
Vervolgens richtte hij de Nationale Garde op, een militaire politie bestaande uit 120 duizend soldaten. De nieuwe militaire eenheid is verworden tot het duizenddingendoekje van de Mexicaanse overheid; ze bestrijdt zwaarbewapende drugskartels én ongewapende migranten.
In het kielzog van de Nationale Garde opereren de ambtenaren van de migratiedienst. Het politieke eufemisme wil dat het Nationaal Migratie Instituut ‘reddingsoperaties’ uitvoert. In de praktijk – bijvoorbeeld wanneer een Haïtiaanse vader in bedwang moet worden gehouden – mengt ook de migratieambtenaar zich als een ME’er in het gewoel.
Hoofdstuk 2
De tocht
De menigte beschermt het individu. Net als God dat doet. Een kruis op vermoeide schouders, zie hier een levensechte Passion in het zuiden van Mexico. ‘Primero Dios’, zeggen de reizigers steevast. Het is als eerste aan God om over hun lot te waken. Deo volente.
Het tijdperk-Trump kent een ‘intertrumpianum’: de Biden-jaren die voor migranten zacht begonnen en hard eindigden. De Democraat ontketende met zijn verwelkomende toon een volksverhuizing zoals Latijns-Amerika die zelden had gezien. Bij zijn aantreden als president zei Joe Biden bijvoorbeeld: ‘Immigratie is een onmiskenbare bron van onze kracht, en essentieel voor wie wij zijn als land.’
Toen in de staart van de coronapandemie de grenzen weer opengingen, begonnen mensen op de Amerikaanse continenten zich massaal te verplaatsen. Cubanen, Haïtianen, Venezolanen, mensen die eerder waren uitgeweken naar Colombia, Brazilië, Chili. Nu richtten ze hun blik op het noorden. De migrantenkaravaan werd het symbool van die massamigratie.
Vaak hoorde Cegarra de tongval van thuis. Door zijn lens zag hij landgenoten die, net als hijzelf, het Venezuela van de autoritaire Nicolás Maduro waren ontvlucht.
Het zijn gebaande paden. Elke meter die een migrant in Mexico aflegt, werd al eerder bewandeld door een voorganger. Appgroepen dienen als reisgidsen. Alle informatie wordt gedeeld: opvanglocaties, namen van barmhartige samaritanen, gegevens van smokkelaars, prijzen van buskaartjes, waar je het best op een goederentrein kunt klimmen, waar je beter uit bent achterop een vrachtwagen en wanneer je beter kunt lopen. Blaren op de voeten. Kinderen in karretjes. In de vroege ochtend of in de gitzwarte nacht.
Je bent kwetsbaar als migrant. Een prooi voor drugskartels, die in het gunstigste geval wat geld aan je willen verdienen, en in het donkerste scenario jou willen inlijven, of als ‘muilezel’ (drugskoerier) willen gebruiken.
Ook de autoriteiten hebben het op jou voorzien. Die willen niet dat jij de noordgrens bereikt en in de maandelijkse statistieken van de Amerikaanse border patrol terechtkomt. Die cijfers moeten omlaag. Dat wilde Joe Biden. Dat eist Donald Trump. Daarom is Mexico er alles aan gelegen om jou onderweg naar het Noorden te ‘redden’, en terug te sturen naar het Zuiden.
Dus moet je je soms verschuilen, wanneer de karavaan uiteen is gevallen, of uiteen is gedreven, en jij en je gezin moeten zien te overleven. Dan kies je, tegen betaling, voor het laadruim van een vrachtwagen. Of je baant je een weg door struikgewas en verstopt je in leegstaande bouwvallen.
Een plekje achterop een vrachtwagen of pick-uptruck is een godsgeschenk; het vermoeide lichaam rust uit terwijl de kilometers voorbijschieten. Datzelfde geldt voor een plekje op de trein; op een goederenwagon zit de migrant een tijdje goed en komt het noorden vanzelf dichterbij.
Maar ‘la Bestia’, het beest, is wispelturig: ze vreet ledematen van verstekelingen die een misstap maken tijdens het beklimmen of het afdalen van een rijdende trein. En zie maar eens te ontkomen aan de Guardia Nacional wanneer de trein in een open veld door de autoriteiten tot stilstand wordt gebracht.
‘Vlinders op haar blouse. Vlinders in hun buik’, zegt Cegarra. Dit zijn Rosa Bello uit Honduras en Ruben Soto uit Venezuela. Ze ontmoetten elkaar in Tapachula in het zuiden van Mexico en werden stapelverliefd. De fotograaf trof het stel aan bovenop een trein.
En die jongen die van de ene wagon op de andere stapt: Cegarra legde hem vast met een telelens. ‘Het kan iedere migrant zijn. Ik zie de wagons als landen; de jongen steekt een grens over.’
Hoofdstuk 3
Het wachten
Misschien wel meer nog dan vooruitgaan, is migreren wachten. Omdat het geld op is. Omdat het lichaam niet langer kan. Omdat de autoriteiten de weg versperren.
Pas in zijn laatste jaar als president slaagde Joe Biden erin, met hulp van de Mexicaanse autoriteiten, om de migratiecijfers naar beneden te krijgen. Hij paste de theorie van de wortel en de stok toe. Via een mobiele app konden migranten in Mexico een asielafspraak aanvragen.
Deze loterij, die dagelijks aan een klein aantal migranten een gouden ticket uitreikte, verleidde mensen om in Mexico te blijven en hun geluk te beproeven via de app. Tegelijkertijd zette Biden migranten uit die clandestien de Amerikaanse grens waren overgestoken.
Mexico is veranderd in een wachtkamer. Langs de migratieroutes strijken mensen neer in geïmproviseerde sloppenkampen. Het kamp biedt een beetje bescherming, een zeil tegen de regen, een maaltijd, een kans op een betaald klusje, een plek om de telefoon op te laden. Maar het is ook een plek van criminaliteit, ongedierte en ziektes.
Toen Donald Trump aantrad op 20 januari ging Bidens asielapp meteen op zwart.
Wie tijdelijk niet verder kan, moet de tijd zien te doden. De Río Bravo, de grensrivier die in de Verenigde Staten de Rio Grande wordt genoemd, wil misschien wel een visje afstaan. Het water oversteken kan ook morgen nog.
De protestantse pinksterbeweging is de snelst groeiende kerk in Latijns-Amerika, mede dankzij Amerikaanse zendelingen die zowel in Mexicaanse opvanglocaties voor migranten als diep in het Amazonewoud het evangelie verspreiden. De pastors prediken een zoete boodschap: hoe zwaar je het ook hebt, jouw vriend Jezus helpt je erdoorheen.
Net te vroeg geboren. Was ze aan de andere kant van de rivier ter wereld gekomen, dan was zij Amerikaans staatsburger geweest en hadden haar ouders mogelijk asiel gekregen in de VS. Althans, tot dit jaar. President Trump tekende een decreet waarmee hij het ‘birthright citizenship’ uit de grondwet wil schrappen. Tot nog toe hielden rechters hem tegen. Maar wie weet hoe ver hij komt bij het Hooggerechtshof, dat mede dankzij zijn benoemingen van conservatieve rechters stevig naar rechts leunt.
Hoofdstuk 4
De Noordgrens
De Mexicanen noemen haar de Woeste Rivier, de Río Bravo, aan de Amerikaanse kant heet ze de Rio Grande, de Grote Rivier. Maar klimaatverandering en intensieve landbouw deden de grensrivier grotendeels verdampen. De rivier houdt geen migrant nog tegen.
Een stuk moeilijker is het bedwingen van door mensenhanden gemaakte barricades: metershoog staal en vlijmscherp prikkeldraad. Trump maakte furore met zijn belofte de Amerikaanse zuidgrens af te sluiten met een muur. Maar ook zijn voorgangers, zowel Democraten als Republikeinen, bouwden hekken aan de grens en hingen er camera’s op.
Bovendien staan ook hier weer mannen en vrouwen met wapens tussen de migranten en hun bestemming. Het Mexicaanse leger. De Amerikaanse grenspolitie. In februari stuurde de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum, de opvolger en partijgenoot van López Obrador, nog eens tienduizend leden van de Nationale Garde naar de grens. Met als opdracht het tegenhouden van migranten en de drug fentanyl.
Toch is de 3.145 kilometer lange grens nog lang niet volledig afgesloten. De hoge muren snijden vooral door grenssteden, plekken waar migranten haast als vanzelf samenklonteren. Elders blijft het een kwestie van hand in hand door de rivier naar de overkant.
Onder Biden werd zo’n illegale oversteek nog geregeld beloond met toegang tot een asielprocedure, die de migrant in de VS kon afwachten. Al zette Biden ook honderdduizenden mensen het land weer uit. Op het vliegveld, voor een enkele reis naar het door gruwelijk bendegeweld verscheurde Haïti bijvoorbeeld.
Eenmaal in de VS, volledig mojado (doorweekt), het water van de Rio Grande tot in je onderbroek, ben je er nog niet. De Amerikanen zetten je zo weer de grens over. Terug mag je over de brug. Aan de andere kant word je ontvangen door de Mexicaanse migratiedienst, die je op de bus zet naar het zuiden van Mexico.
Terug naar af.
Keiharde anti-migratiepolitiek werkt – in elk geval tijdelijk. In februari van dit jaar hield de Amerikaanse grenspolitie twaalfduizend personen aan die vanuit Mexico clandestien de grens wilden oversteken. In december 2023, op het hoogtepunt van de migrantenkaravaan, registreerde de border patrol meer dan 300 duizend clandestiene overstekers.
Maar de prijs van een keihard beleid is hoog: tijdens zijn eerste termijn scheidde Trump bij de grens op hardhandige wijze ouders van hun kinderen. Jaren later proberen mensenrechtenorganisaties nog steeds families te herenigen die dat is overkomen.
Mexico werd in 2023 bruut geconfronteerd met de duistere kant van een hardvochtig migratiebeleid. In een detentiecentrum in grensstad Ciudad Juarez staken migranten matrassen in brand uit protest tegen hun aanstaande deportatie. Het personeel van de migratiedienst deed niets om de opgesloten migranten te redden. Veertig mensen, afkomstig uit onder meer Guatemala, Venezuela en El Salvador, kwamen om in de vlammen.
Toch blijven mensen migreren naar het Noorden. Ook de komende jaren onder Trump. Vanwege de huidige dip in de vraag, adverteren mensensmokkelaars nu op TikTok met ‘all-inclusivereizen’ naar de VS. In filmpjes pronken ze met migranten die op hun Amerikaanse bestemmingen zijn gearriveerd.
Zolang in Honduras en Haïti criminele bendes miljoenen mensen gevangen houden in spiralen van geweld. Zolang in Venezuela en Cuba autoritaire regeringen hun burgers politieke vrijheid ontzeggen. Zolang drugsgeweld in Ecuador en Mexico tienduizenden levens eist. En zolang in de VS handjes nodig zijn en salarissen in dollars worden betaald. Zolang zullen mensen gaten blijven vinden in de muur.
Of ze lassen een ladder van 6 meter en klimmen eroverheen.
En fotografen zoals Alejandro Cegarra zullen erbij zijn om het vast te leggen.
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Alejandro Cegarra is een Venezolaanse fotograaf die zich in zijn werk richt op migratie en mensenrechten.
Met het sturen van tienduizend soldaten naar de grens wist Mexico Amerikaanse importheffingen tijdelijk af te wenden. In Ciudad Juárez zoekt de Nationale Garde naar migranten en fentanyl, terwijl de handel met de VS er bloeit – maar voor hoelang nog?
Het is een van de zwaarste hordes voor migranten die via Zuid-Amerika de VS proberen te bereiken: de Darién, het oerwoud op de grens tussen Colombia en Panama. Dit jaar waagden al 120 duizend mensen de gevaarlijke tocht. Correspondent Joost de Vries reisde met dertien van hen mee.
In 2016 kwamen ruim 181 duizend bootmigranten aan in Europa. Een anonieme groep, die dikwijls in de illegaliteit verdween. Acht migranten uit hetzelfde bootje die in dat jaar Italië wisten te bereiken, vertellen over hun omzwervingen door Europa en hoe het nu met hen gaat.
Source: Volkskrant