Techniekfilosoof en GroenLinks-lid Martijntje Smits was een van de burgers die tijdens corona ging demonstreren tegen de maatregelen. Haar diepe zorg: ‘Tijdens corona bleek hoe voorwaardelijk onze grondrechten zijn.’
Door Maarten Keulemans
Fotografie Jiri Büller
Vijf jaar nadat het coronavirus de wereld in een wurggreep nam, zoekt de Volkskrant Nederlanders op die hard werden getroffen door het virus of de maatregelen. Van de ic-arts tot de schoolrector, van de ondernemer tot de coronademonstrant. Hoe kijken ze terug? Wat had er met de kennis van nu anders gekund?
Techniekfilosoof en GroenLinks-lid Martijntje Smits was een van de burgers die tijdens corona ging demonstreren tegen de maatregelen. Haar diepe zorg: ‘Tijdens corona bleek hoe voorwaardelijk onze grondrechten zijn.’
Die dag in maart 2021 zag ze hem, in volle glorie. Het koude, onpersoonlijke gezicht van de staat als machine. Die niet meer nadenkt of praat, maar uitvoert. ‘Als een soort falanx begon de politie het Malieveld schoon te vegen’, zegt Martijntje Smits. ‘Ik zag hoe mensen in elkaar geknuppeld werden – mensen die weerloos waren, die niet waren gehoord. Ik dacht: dit kan niet in Nederland, dit is China. Mensen hebben hier het recht om te demonstreren.’
Filosoof, ingenieur en spreker Smits was toevallig getuige van de rellen. Ze stond verderop met een groepje te demonstreren tegen kernenergie, toen ze zag met welke harde hand de coronabetoging werd beëindigd. ‘Het heeft me echt getroffen’, zegt ze. ‘Tot op dat moment kwam ik uit een positie van vertrouwen: de overheid maakt een vergissing, ik wil ze nog wel eens uitleggen waarom.’
Die uitleg, wat haar betreft: ook in tijden van crisis mag de overheid grondrechten niet te lang aan banden leggen. ‘Ik snap dat je voor een periode van een paar weken zegt: we weten het even niet meer, we moeten nu iets doen, dus blijft u voor de zekerheid even thuis’, erkent Smits. ‘Maar als het langer duurt, moet het gesprek over de dilemma’s op gang komen. Alleen gebeurde dat niet. Wie kritiek had, werd geframed als: extreemrechts. Terwijl het wat mij betreft al in april, toen we over de eerste ziektehobbel heen waren, had moeten gaan over grondrechten.’
Immers, ‘Ook al doet een regering het juiste, ook al klopt het helemaal: macht corrumpeert heel snel’, doceert Smits, die als student een aantal keer in de DDR verbleef en afstudeerde op de Duits-Amerikaanse politiek filosoof Hannah Arendt. ‘Veel dictators beginnen met enige legitimiteit. Maar als iemand teveel macht krijgt, kan het snel gaan. Daarom denk ik dat je grondrechten zoals het recht op vereniging maar heel kort kunt schenden. Dit had de vorm van een coup. Maar dat mag je niet zeggen, dan wordt iedereen boos. Want het was crisis.’
Demonstraties
December 2021. Lockdown wegens zorgen omicronvariant, demonstraties vanwege ‘vaccinatiedwang’, maatregelen en ander ongenoegen over de overheid.
Akelig alleen, bleek Smits in die opvattingen te staan. Zelfs in wat ze noemt haar ‘voormalige bubbel’, van linkse partijleden, wetenschappers, filosofen. ‘Ik begon bij GroenLinks te roepen: waar blijven jullie? Of neem mijn collega-filosofen. Soms moet je vanuit het denken ook iets dóén, vind ik. Maar veel academische collega’s hielden hun mond. Ik werd zelfs nazist genoemd. Het vrije gesprek was niet mogelijk.’ Inmiddels heeft Smits, na bijna 33 jaar, haar GroenLinks-lidmaatschap opgezegd.
Natuurlijk, tussen de lockdowns door waren er wel debatavonden mogelijk. Op 5 juni was de eerste. ‘Echt een ontlading’, vond Smits dat. ‘Eindelijk konden we onze twijfels zichtbaar maken. Er kwamen tientallen mensen. Wetenschappers, ambtenaren, rechtsfilosofen. Allemaal weldenkende burgers die geschokt waren over de staat van de democratie.’
In september 2021 liep ze mee in een coronademonstratie. ‘Links verzet tegen de pasjeswet’, stond op het spandoek dat ze hielp dragen. ‘Ik ontmoette veel bekenden’, zegt ze. ‘Mensen die zeiden: wat fijn dat jullie er zijn. Ik ben ook tegen de maatregelen, maar ik ben niet van Forum voor Democratie.’
Maar, zegt ze, ‘we hebben het dominante frame, dat single narrative, niet kunnen doorbreken. Dat idee van: als je je niet bij het heersende narratief aansluit en meegaat met de maatregelen, ben je een wappie. Al snel waren de wegen gescheiden. En dat is niet meer hersteld. De angst van het begin leek maar door te denderen. Better safe than sorry. Ook de pers deed daar gewoon aan mee.’
Het heeft heel redelijke mensen verdreven naar de extremen, denkt ze. ‘We hebben de groeiende aangang voor de PVV gebaard, daarvan ben ik overtuigd’, zegt ze. ‘Uit een soort controledrang heeft het Rijk geprobeerd de boel vast te houden. Maar dat kwam als een boemerang terug. Ik denk dat veel mensen er nog steeds last van hebben hoe ze buiten de samenleving werden gezet als ze protesteerden of een vaccin weigerden. De pijn van die uitsluiting leeft nog steeds door.’
Bevlogen is ze nu, vijf jaar later, nog altijd. Zo was ze medeoprichter van vereniging ‘Vierde Golf’, een links-politieke beweging die burgers wil beschermen ‘tegen de grillen van de overheid en de markt’. Als corona haar ergens van heeft doordrongen, zegt Smits, is het wel de kracht van het samenwerken. ‘Het is iets dat we een beetje verleerd zijn: samen collectieven vormen. Terwijl ik tijdens corona heb ervaren hoe fantastisch het is om samen dingen voor elkaar te krijgen.’
De ‘nieuwe vredesbeweging’, daarin is Smits nu actief. Want daar herkent ze hem weer, dat koude gezicht van de staat. Een overheid die positie inneemt, massaal navolging krijgt van wetenschap, media en maatschappij, terwijl critici worden weggezet, als ‘Poetinversteher’ ditmaal.
‘Opeens zijn alle Russen slecht, is Rusland dé grote vijand, en is het dominante beeld dat alleen wapens ons tot vrede kunnen brengen’, zegt Smits. ‘Ik mis de derde stem. Waar is nou de stem die opkomt voor de deliberatieve democratie, waarin je het oneens mag zijn, en de ruimte hebt om nuances te benoemen?’
Haar les van corona is een duistere. ‘Ineens bleek hoe voorwaardelijk grondrechten zijn. Als er geen discussie mogelijk is, leven we niet meer in het systeem waarin ik dacht te leven.’
Source: Volkskrant