Met president Donald Trump in het Witte Huis staat Europa militair gezien meer dan ooit alleen. Hoe sterk is de Navo zonder de Verenigde Staten?
Door Pepijn de Lange
Graphics Eleanor Mohren
De onvoorspelbaarheid van de Amerikaanse president Donald Trump en de aanhoudende agressie vanuit Rusland hebben Europa de afgelopen weken in opperste staat van paraatheid gebracht. De Europese Unie maakt de komende vier jaar zeker 800 miljard euro vrij om haar defensie-industrieën te versterken. Ook gaat de Europese Commissie voor het eerst in de geschiedenis aparte veiligheidsvergaderingen organiseren.
Hoe sterk staan de Europese legers gezamenlijk? Om die vraag te beantwoorden vergelijkt de Volkskrant data uit The Military Balance, een jaarlijks rapport van het in Londen gevestigde Internationaal Instituut voor Strategische Studies (IISS) met cijfers over de omvang van alle legers ter wereld.
Aantal militairen per land
Bron: The Military Balance. Alleen actieve strijdkrachten zijn weergegeven.
Op het gebied van militair personeel staat Europa er niet slecht voor, zegt Frans Osinga, hoogleraar oorlogsstudies aan de Universiteit Leiden. Omdat aanvallen meer troepen kost dan verdedigen, zijn Europese legers tegen een agressief Rusland op papier in het voordeel. ‘Als Europa ook nog gaat mobiliseren, zal het wel voldoende aantallen militairen kunnen genereren’, zegt Osinga.
Ook kwalitatief is het Europese legerpersoneel behoorlijk, denkt Han Bouwmeester, hoogleraar militair-operationele wetenschappen aan de Nederlandse Defensie Academie. In tegenstelling tot het Amerikaanse leger zijn veel Europese legers volgens hem bijvoorbeeld gewend om lagere commandanten verantwoordelijkheid te geven. ‘Zij zien eerder kansen op het slagveld dan hogere commandanten en kunnen tijdens een operatie bij onvoorspelbare situaties beter reageren’, zegt Bouwmeester.
Ervaring met vechten in grote formaties hebben Europese legers wel minder. ‘De Amerikanen weten hoe ze grote operaties moeten plannen en leiden’, zegt Osinga. ‘Dat hebben wij jarenlang te weinig geoefend.’ Bij lager opgeleide manschappen kunnen ook taalproblemen een rol spelen. In de lucht en op zee zijn alle militairen gewend te communiceren in het Engels, de officiële voertaal binnen de Navo. ‘Maar binnen infanterie-eenheden praten manschappen vaak gewoon in de eigen, nationale taal.’
Aantal gevechtsvliegtuigen per land
Bron: The Military Balance.
Bij grootschalige luchtmachtoperaties leunt Europa nog altijd zwaar op de Amerikanen, zegt hoogleraar Osinga, tevens generaal buiten dienst bij de luchtmacht. Hij noemt 2011 als voorbeeld, toen namen diverse Europese landen het voortouw bij het instellen van een no-flyzone boven Libië. ‘Zonder de Amerikaanse commandovoering en expertise lukte ons dat niet goed’, zegt Osinga.
Voor de F-35 (de Joint Strike Fighter) is volgens Osinga in de hedendaagse oorlogsvoering een sleutelrol weggelegd. Het Amerikaanse toestel is het beste in staat om zelfstandig vijandige luchtverdediging te trotseren. Maar slechts een handjevol Europese landen beschikt over F-35-toestellen.
Aantal F-35-toestellen per land
Bron: The Military Balance. De F-35 is een Amerikaans gevechtsvliegtuigmodel; Rusland heeft er geen.
Minder geavanceerde gevechtstoestellen hebben meer ondersteuning nodig, legt Osinga uit. Maar het ontbreekt Europa aan voldoende radar- en tankvliegtuigen en elektronische verstoringsapparatuur om de vijandelijke luchtafweer uit te schakelen. Ook heeft Europa onvoldoende middelen om zich te beschermen tegen inkomende raketten en drones. Osinga: ‘Op basis van berekeningen van wat Oekraïne nu aan luchtafweer verbruikt, is de bescherming in Europa maar voor ongeveer 5 procent op orde.’
Aantal marineschepen per land
(geselecteerd soorten)
Bron: The Military Balance.
Op zee kan Europa best wat uitrichten, zegt hoogleraar Bouwmeester van de Defensie Academie. ‘We hebben goede marines, die onderling goed met elkaar samenwerken.’ Met de aangekondigde defensie-investeringen van de laatste weken, kunnen Europese landen hun slagkracht op het water bovendien verder uitbreiden. ‘Op dat vlak hoeven we ons niet zo’n zorgen te maken.’
Met de vele zeeën die het Europese continent omringen, kan de marine van cruciaal belang zijn. De Russische marine is de strijd met Oekraïne tot dusver relatief ongeschonden doorgekomen. Op de Zwarte Zee leed Rusland weliswaar verliezen, maar de belangrijkste Russische vloot in de Oostzee is ongeschonden. ‘De Russische marine is nog grotendeels intact’, zegt Osinga. ‘Daarom zijn capaciteiten op zee voor Europa essentieel.’
Aantal tanks per land
Bron: The Military Balance.
Waar zowel het Amerikaanse als het Russische leger met tanks van één producent werkt, zijn de tanks van Europese legers van verschillende makelij. Dat bemoeilijkt bijvoorbeeld de aanvoer van reserveonderdelen. ‘Veel verschillende typen zijn logistiek gezien niet handig’, zegt Bouwmeester. ‘Dat probleem speelt nu ook voor Oekraïne, dat tanks van allerlei landen heeft gekregen.’
Tanks spelen bovendien een minder grote rol op het slagveld dan vroeger, zegt Osinga van de Universiteit Leiden. In de oorlog in Oekraïne blijkt keer op keer hoe kwetsbaar de miljoenen kostende tanks zijn ten opzichte van bijvoorbeeld spotgoedkope drones. ‘Je moet nog steeds tanks hebben, maar in Oekraïne wordt het landoptreden gedomineerd door artillerie, drones en mijnenvelden.’
Het belangrijkste is volgens Osinga dat een leger ‘stoppend vermogen’ heeft: de vijand moet kunnen worden tegengehouden, het liefst al ver voor de frontlinie. Daarvoor zijn gevechtsvliegtuigen, langeafstandswapens, raketartillerie, gewone artillerie, drones, antitankwapens en tanks nodig. ‘In die volgorde’, benadrukt Osinga. ‘Tanks vormden vroeger een belangrijke indicator voor de sterkte van een leger, maar tegenwoordig moet je daar anders tegenaan kijken.’
Bouwmeester is het daar niet mee eens. ‘Tanks vormen nog altijd de slagkracht binnen het landoptreden’, zegt hij. ‘Moderne gevechtstanks zijn goed in staat zichzelf te beschermen tegen antitankraketten en drones.’ Ook benadrukt Bouwmeester de mobiliteit en vuurkracht van de nieuwste tanks.
Aantal kernkoppen per land
Bron: Internationale Campagne tot Afschaffing van Kernwapens (ICAN)
Bij kernwapens is altijd de vraag: hoeveel is genoeg? Europa zal het kernwapenarsenaal van Rusland nooit in omvang kunnen evenaren, zelfs niet met de nucleaire wapens van de VS erbij. Dat de Fransen en de Britten over eigen kernwapens beschikken, is echter wel van belang, zegt Osinga. Ook als de VS besluiten hun kernwapens uit Europese landen, waaronder Nederland, terug te trekken, blijft Europa een nucleaire macht.
‘Kernwapens zijn een politiek afschrikkingsmiddel’, zegt Osinga. ‘Je moet die wapens eigenlijk los zien van de conventionele middelen. Je wilt zo veel mogelijk conventionele middelen hebben, zodat je zolang mogelijk kunt wegblijven bij de nucleaire drempel.’
Als de VS zover gaan hun militairen uit Europa terug te halen, verdwijnt een decennialange aanwezigheid van het land op het Europese continent. Dat zou ‘een enorme aderlating’ zijn, zegt Bouwmeester van de Defensie Academie. In Italië zit bijvoorbeeld een goed getrainde luchtlandingsbrigade van de Amerikanen. ‘Mocht er wat gebeuren in Europa, dan kunnen zij snel worden ingezet. Die brigade is niet zomaar een-op-een vervangbaar.’
Met de Amerikaanse manschappen zouden ook enkele hoofdkwartieren uit Europa verdwijnen. ‘Als je het leger vergelijkt met een menselijk lichaam, zijn de hoofdkwartieren de hersenen’, zegt Bouwmeester. ‘Op korte termijn zullen de Europeanen die weggevallen plekken moeten invullen.’
Een terugtrekking van Amerikaanse troepen zou een gevaarlijk signaal afgeven aan Rusland, denkt Osinga. ‘Het politieke gewicht van de VS ligt in die 100 duizend man besloten. Als Rusland nu bijvoorbeeld Polen zou binnenvallen, is de kans groot dat het daar Amerikanen aantreft.’ Dat risico verdwijnt als de Amerikanen zich terugtrekken. ‘Bovendien hoeft Rusland ook minder bang te zijn dat de VS Europa alsnog van over de Atlantische Oceaan met duizenden troepen, pantserwagens, tanks en munitie komen versterken.’
Source: Volkskrant