Ja, het nieuws is belangrijk in een krant, maar echt verslingerd zijn lezers aan de puzzels. Wat maakt Het Woord en Spelwijze zo verslavend? En waarom ontlokt het kleinste foutje een lawine aan boze reacties?
Door Simoon Hermus
Op nieuwjaarsdag is de roodbruine duizendklapper-en-confettikoeklaag nog niet van de Schijndelse klinkers geschraapt als de mailbox van puzzelmaker Fred Hoekstra ting-ting-ting-ting-ting volloopt en hij in bed een paniekerig telefoontje ontvangt: de Spelwijze van vandaag staat nog niet online. Nederland wordt gek.
‘Meer dan honderdduizend mensen spelen hem elke dag’, zegt Hoekstra. Met zijn vrouw Hetty van Roessel vormt hij puzzelbureau Creataal. Ze maken al dertig jaar onder meer cryptogrammen, filippines, sudoku’s en sinds 2023 de razend populaire digitale puzzels Spelwijze en Het Woord voor diverse kranten.
In de Volkskrant-app puzzelen dagelijks 22 duizend mensen; 70 procent van hen doet dit minstens vijf dagen per week. Gemiddeld puzzelen ze dagelijks ruim drie kwartier.
Toen marketeer Jan Willem Peters tien jaar geleden vanuit de energiesector overstapte naar de commerciële afdeling van DPG, het mediabedrijf dat naast de Volkskrant eigenaar is van nog tien Nederlandse dagbladen, sloeg hij steil achterover van de hoeveelheid mensen die meededen aan prijspuzzels bij kranten als het AD om kans te maken op een friteurpan of een paar tientjes. ‘Tienduizenden inzendingen per maand.’
naam: Michel Uyttewaal
leeftijd: 62
plaats: Zegveld
Briljant vind ik goed genoeg
Foto Hilde Harshagen
‘Als ik er in de nacht uit moet om te plassen, kijk ik meteen welke woorden ik gisteren bij Spelwijze niet geraden heb. Tot niveau genie ga ik niet hoor, briljant vind ik goed genoeg. Meestal heb ik hem in de ochtend af, maar soms denk ik nog wat langer na als ik op de fiets stap. Dan stop ik om te kijken of het past – vaak niet, haha.’
Waar Peters vervolgens nóg minder van begreep, was dat de Volkskrant online wel een krant, maar geen puzzels aanbood. ‘Mijn eerste project was dan ook het digitaliseren van onze eigen puzzels.’ Aanvankelijk ziet DPG er weinig brood in om krantenpuzzels te digitaliseren, tot blijkt dat The New York Times steeds meer abonnees binnenhaalt die speciaal voor digitale woord- en getallenraadsels komen. Gaandeweg vergroot DPG het puzzelaanbod voor alle kranten, en als Wordle in 2021 de wereld in zijn greep krijgt, komt dit proces in een stroomversnelling.
Tijdens de pandemie bouwt de Brits-Amerikaanse software-engineer Josh Wardle een simpele, digitale woordpuzzel om zijn vriendin te vermaken. In oktober 2021 maakt hij het op zijn achternaam geïnspireerde Wordle gratis online beschikbaar op een advertentievrije website. Begin november heeft hij negentig spelers. Halverwege november zijn het er 300 duizend. In januari koopt The New York Times Wordle voor meer dan 1 miljoen dollar. In 2023 wordt het spel via de app van de krant bijna vijf miljard keer gespeeld – dat zijn ruim 13,5 miljoen potjes per dag.
Dat moeten wij ook hebben, denkt Peters. Als een Delftse student met Woordle een Nederlandse versie van het spel namaakt, schaft hij die direct voor de DPG-titels aan. ‘Dat mag gewoon’, zegt Peters. ‘Op spelmechanismen rust geen copyright.’ Wardle kopieerde Wordle zelf schaamteloos van Lingo – hoewel buiten Nederland vrijwel niemand dat in de gaten had, omdat het van oorsprong Amerikaanse tv-programma met de ballenbak in het buitenland al decennialang van de buis is verdwenen. ‘Alleen titel en opmaak kunnen beschermd zijn, daarom hebben we er in overleg met The New York Times Het Woord van gemaakt.’
De stormachtige opkomst van Wordle tart alle internetwetten: waar online platforms inzetten op oneindigheid (‘infinite scroll’: een eindeloze hoeveelheid posts op sociale media, of streamingdiensten die een nieuwe aflevering instarten voor de vorige goed en wel is afgelopen), is er elke dag maar één Woord te raden. Dit onderscheidt puzzels van games: in plaats van steeds een nieuw potje te kunnen starten, los je één puzzel één keer op en ga je door met je dag. Morgen weer een nieuwe.
naam: Joop Roebroek en Joep Schwinghammer
leeftijd: 73 en 11
plaats: Groningen
We hebben 136 keer achter elkaar Het Woord geraden
Foto Marieke Kijk in de Vegte
Om de week woont Joep bij zijn vader Joop, dan puzzelen ze samen aan de ontbijttafel. Boterhammetje en smoothie erbij. Joep: ‘Het maakt me lekker wakker.’ Joop: ‘Hij zit in de hoogste taalklas, maar leert via Spelwijze toch nieuwe woorden.’ Joep: ‘Soldij, bijvoorbeeld.’
Voor Het Woord hebben ze inmiddels een (bijna) waterdichte tactiek ontwikkeld. Ze beginnen meestal met dezelfde woorden (zwier, bijvoorbeeld, of mutsig) om letters weg te strepen. Joep: ‘Als je een s en een h ziet, pak je de c erbij, voor sch. We hebben nu al 136 keer achter elkaar Het Woord geraden zonder af te gaan.’
Wat maakt dit doodeenvoudige mechanisme zo immens populair? Juist de overzichtelijkheid en routine trekken veel mensen aan, zegt Ben Schouten. Hij is hoogleraar aan de TU Eindhoven en schreef het boek Role of Play, over de functie van (digitaal) spelen. Een puzzel is in de basis niet anders dan een spel als voetbal, zegt Schouten. Het is opgebouwd uit drie elementen: mechanica, dynamica en ervaring. ‘De mechanica van een spel zijn de onderdelen ervan, zoals een bal en twee goals, of vijf open lettervakjes.’ Vervolgens voegt de spelontwerper dynamica toe door regels op te stellen. Buitenspel, bijvoorbeeld – of een kleurcode die laat zien of een letter wel of niet in het te raden woord voorkomt.
‘Deze dynamica moet de speler een bepaalde ervaring of emotie bezorgen’, zegt Schouten. Bij puzzels spelen controle en voltooiing een grote rol. ‘Vanuit chaos orde scheppen, het leggen van de laatste letter: dat geeft voldoening.’ De dynamica van puzzels is doorgaans zo ingericht dat je een vaste methode of strategie kunt ontwikkelen om tot de oplossing te komen.
Het routinematige van puzzelen is voor veel mensen dan ook een van de belangrijkste onderdelen – vandaar de paniek (en woede) als de nieuwe editie niet op tijd klaarstaat. Of als er iets verandert. Peters herinnert zich dat er per abuis een wit randje om een Volkskrant-kruiswoordpuzzel belandde: ‘Ik kreeg meteen een belletje van de hoofdredactie omdat lezers er ‘krankzinnig van werden’.’
De meeste puzzels kennen één oplossing, maar bij Spelwijze kunnen deelnemers verschillende niveaus behalen, afhankelijk van hoeveel woorden ze met zeven dagelijks wisselende letters weten te maken. Voor veel mensen is het spel pas af als ze de hoogst mogelijke score halen – en sommigen raken extreem gefrustreerd als dat niet lukt. Sinds twee jaar kunnen puzzelaars via de app rechtstreeks feedback leveren.
naam: Yildiz le Clerq
leeftijd: 20
plaats: Tilburg
Als ik echt wanhopig ben, vul ik allemaal e’s in
Foto Sas Schilten
‘Voor de les begint of als we even pauze hebben doe ik de Filippine. Dan zit er iemand naast je die meekijkt, of ik roep soms een omschrijving door de klas. Ik zit vaak naast iemand anders, dus iedereen helpt wel eens mee. En als ik echt wanhopig ben, vul ik allemaal e’s in en laat ik de computer controleren welke goed zijn en welke niet.’
‘Het Woord en Spelwijze doe ik ook bij de New York Times, in het Engels. Je zou denken dat het in het Nederlands makkelijker is, maar dat valt tegen.’
‘In eerste instantie was ik helemaal van slag’, zegt puzzelmaker Hoekstra. Hij schrikt van de woede die bij mensen opborrelt als ze een foutje ontdekken of als hij een bepaald woord niet in de antwoordopties van Spelwijze heeft opgenomen. ‘Deels laat het zien dat ze het belangrijk vinden, dat ze enthousiast zijn. We proberen in al die feedback dan ook echt een rode draad te vinden en daar iets mee te doen.’
Maar hoe vrij sommige mensen zich voelen hem om de kleinste reden voor rotte vis uit te maken, blijft Hoekstra verbazen. ‘Ik denk dan altijd ‘RTFM’: read the fucking manual. Dat is niet zo netjes natuurlijk, maar in de regels van Spelwijze staat heel duidelijk dat we alleen gangbare woorden in de lijst opnemen. Dat jij toevallig chemicus bent en het woord actinium kent, betekent niet dat dat voor anderen ook geldt.’
‘Mensen nemen het veel te serieus’, zegt Hoekstra ook, die met zijn vrouw meer dan honderd puzzels per week in elkaar zet en daar vaak zeven dagen lang van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat mee bezig is. ‘Je moet het niet belangrijker maken dan het is. Ik denk dan: het is maar een spelletje, hè?’
Toch kan Hoekstra er ook wel om lachen, en vindt hij het leuk dat zijn werk mensen zo bezighoudt. ‘Ik weet niet meer wie het precies was, maar een bekende Vlaming zei laatst op de radio: ‘Ik wil iedereen de hartelijke groeten doen en een fijne dag toewensen, behalve de maker van de Spelwijze van vandaag.’ Een beter compliment kun je niet krijgen, denk ik.’
Speel hier de Volkskrant Krantenkruiswoord, waarvan alle antwoorden in de krant van zaterdag 15 maart te vinden zijn. De (pagina's waarop de) antwoorden (te vinden zijn) staan hier.
Ophef! Nepnieuws! Schermverslaving! Bij alles wat er misgaat met big tech of sociale media gaat het vingertje naar ‘de algoritmen’. Ligt het echt aan die geheimzinnige code? ‘Het zijn mensen die bedenken wat eraan ten grondslag ligt.’
Wil Strijbos is een legendarische puzzelontwerper, wiens ontwerpen bekender zijn dan hijzelf. Jan van Tienen raakte gefascineerd door zijn puzzels en ging op zoek naar de mysterieuze man.
Source: Volkskrant