Kraaien die samendrommen rond een dode soortgenoot. Apenmoeders die hun hun overleden baby dagenlang met zich meedragen. Wetenschappers beginnen te ontdekken wat dieren wel en niet begrijpen van de dood.
schrijft voor de Volkskrant over medisch onderzoek, psychologie en (neuro-)biologie.
Een mier ligt bewegingloos op zijn rug, alle pootjes omhoog. Onmiskenbaar dood. Dan gebeurt het. Een andere mier loopt langs, tast de dode soortgenoot met de antennes af en tilt vervolgens het karkasje op. Met dat lichaam wandelt hij de kolonie uit en deponeert het meters verderop op een heus ‘mierenkerkhof’.
Wat doen dieren eigenlijk precies als er een soortgenoot of ander beest in de buurt sterft? Dat is een van de grote vragen die gedragsbiologen proberen te beantwoorden. Afgelopen jaar kwam een twintigtal experts samen in Kyoto om hun nieuwste inzichten te bespreken over dat opkomende vakgebied, met de naam evolutionaire thanatologie, of ‘doodkunde’.
Bekend is onderzoek naar rouwende Afrikaanse olifanten en chimpansees. Maar kijk ook breder, bepleit filosoof Susana Monsó in haar recentste boek Playing Possum. Wie echt wil doorgronden wat een dier – of een mens – begrijpt van de dood, vraagt zich niet af of dieren een existentieel begrip van sterven hebben, maar legt de lat lager: zien ze het verschil tussen slapen en dood, snappen ze ook dodelijk gevaar en hoe reageren ze op dode soortgenoten of andere overleden beesten?
Langzaam maar zeker beginnen gedragsbiologen te snappen hoe dit werkt. Vier opmerkelijke casussen, met telkens de vraag: wat zegt dit over het doodsbegrip van dieren?
Een 40-jarige Amerikaan woont alleen met zijn Jack Russel-hondje en valt op een dag van de trap. Na vier dagen onbereikbaar te zijn geweest, wordt hij gevonden, en wel zonder gezicht: dat is tot op het bot eraf gegeten. Forensische wetenschappers bevestigen dat de man is gestorven aan de val en dat zijn gezicht daarna door de Jack Russell is opgegeten.
Dat is geen uitzondering: er zijn tientallen gevallen bekend van honden die hun eigenaren aanvreten, melden onderzoekers recent in Forensic Science, Medicine and Pathology. Elk hondenras lijkt het te doen, van grote herders tot koddige mopshonden.
‘Diervraat is een bekend fenomeen en bij forensisch pathologisch onderzoek wordt de mogelijkheid hiervan dan ook altijd meegenomen’, zegt forensisch patholoog Pieter van Driessche van het Nederland Forensisch Instituut (NFI). Dat geldt met name buitenshuis, maar ook als iemand in huis wordt aangetroffen.
Het baasje opeten lijkt niet logisch voor dieren die zo gehecht schijnen aan hun huisgenoten. Zeker weet Van Driessche het niet, maar hij vermoedt dat dit gedrag niets zegt over ‘de mate waarin een huisdier van zijn baas hield’. Een hond krijgt na een paar dagen honger, bijvoorbeeld. Of misschien is de verleiding van vers vlees te groot voor een hond die niet tegengehouden wordt.
En juist liefde voor het baasje kan misschien verklaren waarom het gezicht zo vaak het doelwit is, schrijven onderzoekers van de Universiteit van Lille. Honden likken nu eenmaal graag het gezicht van mensen aan wie ze gehecht zijn. Als een baasje bewegingloos op de grond ligt, probeert de hond hem wellicht likkend wakker te maken. Het is niet uitgesloten, beaamt Van Driessche, dat de hond bijvoorbeeld in verwarring of door geur- en smaaksensaties overgaat tot eten – bij een kwart van de beschreven zaken had de hond nog brokjes genoeg liggen.
Toen de 8-jarige Dante de Kort vlakbij zijn huis in Arizona een dood zwijntje aantrof, zette hij een wildcamera op. Non-stop schoot die beelden van het zwijntje, een halsbandpekari, maar ook van de soortgenoten die zeker tien dagen het lichaam bleven bezoeken, overeind probeerden te krijgen en zelfs verdedigden tegen coyotes. De observatie leverde De Kort een wetenschappelijke publicatie op, samen met gedragsbiologen.
Beseften de zwijntjes dat hun soortgenoot dood was? Ze waren wellicht aan het overleden beestje gehecht, zegt André Gonçalves, die aan de Kyoto-universiteit evolutionaire thanatologie onderzoekt. Soortgelijke camerastudies met wombats en hyena’s laten zien dat deze dieren niet zo onverschillig zijn als vaak gedacht. Gonçalves: ‘Ik denk dat je bij alle sociale dieren kunt verwachten dat ze een hechte band kunnen opbouwen en dat ze dus ook reageren op dode soortgenoten.’
Wat zo’n reactie precies inhoudt, is een tweede. Bij apen is het vaak zo dat moeders nog dagenlang hun pas overleden baby’s bij zich dragen, vertelt Gonçalves’ collega James Anderson, emeritus hoogleraar psychologie. Een verklaring kan volgens Anderson zijn dat de dieren het verschil niet zien tussen dood of bewusteloosheid. ‘Als een moeder te snel haar baby achterlaat terwijl die misschien nog leeft, verliest ze haar investering. Terwijl het voor een dier of eigenlijk zelfs de hele soort kan lonen om uit te gaan van de kans dat een familielid weer herstelt.’ Toch zijn zeker mensapen volgens Anderson intelligent genoeg om misschien méér door te hebben. ‘Maar we weten dat gewoon nog niet.’
Hoogleraar cognitieve psychologie Mariska Kret van de Universiteit Leiden geeft mensapen het voordeel van de twijfel. Bedenk daarbij dat mensen ook niet altijd even sterk zijn in hun doodsbesef, zegt ze. ‘Vaak geloven we een recent sterfgeval van een naaste zelf ook niet helemaal. Wij kunnen ook niet zomaar loslaten. Niet voor niets worden mensen soms wel een week lang opgebaard.’
Leg in de buurt van een Afrikaanse olifant de schedels van een neushoorn, een buffel en een olifant, en het dier heeft steevast de meeste aandacht voor de olifantresten, ontdekte Karen McComb met een baanbrekende studie. Dat wijst erop dat olifanten ervaring hebben met hoe soortgenoten eruitzien, lang nadat hun lichamen in verre staat van ontbinding zijn geraakt. Zelfs stukjes ivoor – niet meer herkenbaar als ooit-soortgenoot – trekken meer aandacht dan stukjes bot of hout. Het is een stapje verder op de abstractieladder van de dood, schrijft Susana Monsó in haar boek.
Waar op die ladder enig besef van de dood begint, valt moeilijk te zeggen, vindt thanatologie-onderzoeker Gonçalves. Hij deed een vergelijkbare schedelstudie bij chimpansees in Japan en jawel, ook zij hebben meer interesse in schedels van de eigen soort. Of dat betekent dat ze beseffen dat het om een dode soortgenoot gaat, weet Gonçalves niet. ‘Ik denk dat het net zo is als het gezicht dat mensen denken te zien in Mars. We zijn erop gebouwd om gezichten te herkennen en chimpansees zijn dat ook. Die schedel ziet er gewoon uit als iets dat op henzelf lijkt.’
Desalniettemin kan het zijn dat mensapen soms aan overleden soortgenoten denken, vermoedt psychologiehoogleraar Kret. Dat wil ze onderzoeken met foto’s van overleden mensapen. ‘Laatst was er een bonobo in Japan wier aandacht onmiddellijk werd gegrepen door een foto van haar zus die ze al 26 jaar niet had gezien. Jeetje, dacht ik, dat is heftig voor zo’n dier. Maar zulk onderzoek laat wel zien hoe sterk sociale hechting is.’
Bij één of twee kraaien kun je nog zeggen: toeval. Maar als tientallen kraaien zich rond een dode soortgenoot verzamelen en beginnen te krassen, is er misschien toch meer aan de hand. Crow funerals heten ze ook wel, kraaienbegrafenissen. Vaak blijft een kraaiengroep een kwartier tot een half uur rond de dode staan, schrijft vogelonderzoeker Kaeli Swift van de Universiteit van Washington, die zich al jaren in het fenomeen verdiept.
De vraag is natuurlijk of de kraaien echt een rouwceremonie houden. Nee, denkt Swift. De vogels zien de overleden soortgenoot bovenal als waarschuwing: pas op, gevaar in de buurt. Draagt Swift een opvallend masker terwijl ze ergens een kraaienlichaam plaatst, dan is de alarmroep hetzelfde als wanneer ze weken later opnieuw verschijnt met dat masker op. Komt ze zonder masker opdagen, dan is de kust veilig en willen de dieren zelfs vogelvoer van haar eten, schrijft Swift in het blad Animal Behavior.
De grootste uitdaging voor onderzoekers is dan ook om ‘gewoon’ gedrag los te peuteren van iets dat een bijzonder ritueel kan zijn. Neem Afrikaanse olifanten, zegt André Gonçalves. ‘Daarvan weten we dat ze hun doden met zand bedekken. Het zijn intelligente dieren met complex gedrag, dat telkens weer verrast. Maar we weten dat ze ook in andere situaties met grond gooien, op zichzelf als bescherming tegen de zon, maar soms ook op slapende mensen.’ Verhalen van volwassen Aziatische olifanten die speciale plekken zouden opzoeken om hun dode kalfjes begraven, bijvoorbeeld in Noordoost-India, gelooft Gonçalves niet zo. ‘We weten dat daar veel greppels zijn waarin jonge olifanten vast komen te zitten.’
En mieren? Die bouwen hun begraafplaatsen volledig op automatisme, zegt oud-hoogleraar James Anderson. ‘Ze letten op een geurstof en als ze die op een object tegenkomen, tillen ze het op en leggen ze het buiten het nest.’ Fascinerend en zeker tekenend voor hoe sociale dieren omgaan met dode soortgenoten, vindt Anderson, want het laat zien dat hygiëne voor sociale insecten belangrijk is.
Reacties op dode lichamen zijn in elk geval veelzeggend, ook bij mensen. ‘We vinden een lijkgeur echt ondraaglijk’, zegt Anderson, en volgens hem heeft dat evolutionaire redenen. Hygiëne, zoals bij de mieren, is een bekende. Maar gevaar vermijden, zoals kraaien doen, is er ook een.
Soms lijken dieren op ons, en soms helemaal niet, en dat begint nu ook in dit onderzoek op te vallen, zegt Kret. ‘Elke diersoort is uniek en gaat dus op een andere manier om met de dood. Daar leren we het meest van.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant