De zorg is een notoire vervuiler. Het Zuyderland Medisch Centrum in Limburg is goed voor ruim 800 ton afval per jaar. Dat moet anders, vinden de operatiekamermedewerkers. Ok-plastic wordt nu gerecycled tot nieuw verpakkingsmateriaal.
is zorgverslaggever van de Volkskrant.
Jarenlange frustratie van Judie Weijers: thuis gaat de plastic verpakking van 500 gram gehakt – met de bloederige resten er nog aan – keurig in een aparte bak. Is ze aan het werk in het ziekenhuis dan moet het veel schonere, steriele plastic op de grote hoop van het restafval. Vele zakken per dag, honderden kilo’s per week, elke operatie hetzelfde liedje.
Weijers is operatieassistent in het Zuyderland Ziekenhuis (locaties in Heerlen en Sittard), goed voor ruim 800 ton afval per jaar. Het is onder andere haar taak om voor elke operatie alle benodigdheden steriel klaar te leggen. Dat gebeurt in de opdekruimte, een hokje naast de operatiekamer, onder een indrukwekkend luchtverversingssysteem, zodat losdwarrelende bacteriën geen kans krijgen zich aan de operatiegereedschappen te hechten.
Juist omdat de hygiëne-eisen zo streng zijn, zit elke scalpel en elk paar handschoenen in een imposante hoeveelheid plastic verpakt, tot wel vijf soorten plastic per verpakking.
Dat moest toch anders kunnen, dachten Weijers en haar collega’s van het ‘green team’ van de operatiekamers. In samenwerking met plasticproducent en recyclingbedrijf Sabic en de Universiteit van Maastricht bedachten ze daarom de ‘rozezakkenpilot’; het overbodige plastic van de opdekkamers gaat voortaan in aparte, roze vuilniszakken.
Tijdens een bescheiden ceremonie onthulde de afvalverwerker onlangs het tastbare resultaat van de pilot: de eerste granulaatkorrels, vervaardigd uit het operatiekamerplastic. De laatste stap voor een heuse wereldprimeur is in de maak: de granulaatkorrels verwerken tot nieuw medisch verpakkingsplastic. Projectmanager Petra Schoenmaeckers: ‘Het uiteindelijke doel is een circulaire operatiekamer.’
Het gaat met kleine stapjes, erkennen Schoenmaeckers en Weijers, maar ze zijn wel hard nodig. De zorg is een notoire vervuiler. In Nederland is de zorg verantwoordelijk voor 7 procent van de CO2-uitstoot, voor 13 procent van het grondstoffenverbruik, voor 4,5 procent van al het afval.
Grootste boosdoener voor deze treurigstemmende cijfers zijn de spullen die buiten het ziekenhuis worden gemaakt, er vervolgens naartoe worden versleept, en als afval weer naar buiten komt (voor zover die spullen niet achterblijven in de patiënt), zegt Wouter Hehenkamp, gynaecoloog en hoogleraar duurzame en doelmatige zorg in het Amsterdam UMC.
En ja, dat komt deels door de hoge eisen die we stellen aan de verpakkingen: niemand zit te wachten op te vermijden infecties. Maar er is ook een andere kant, zegt Hehenkamp: ‘Dat je materialen maar één keer mag gebruiken is vaak het gevolg van het verdienmodel van de medische hulpmiddelenindustrie.’
Voorbeeld uit zijn eigen vakgebied: tot enkele jaren kon hij een pessarium, een soort ring die hoog in de vagina kan worden geplaatst om verzakking tegen te gaan, meerdere keren gebruiken. ‘Was die bij een patiënt niet meer nodig? Dan was het een kwestie van eruithalen, steriliseren en opnieuw inbrengen.’ Totdat de fabrikant ‘voor eenmalig gebruik’ op de verpakking zette. ‘Kon dat opeens niet meer, het ziekenhuis zou in de problemen komen als er onverhoopt toch een infectie zou optreden.’
Wegwerparmen van operatierobots, nog zoiets. Chirurgen gebruiken er vier per operatie, maar na tien of twintig keer opereren (afhankelijk van het type robotarm), kun je ze niet meer aansluiten op de operatierobot zelf. Niet veilig meer, claimt de producent. Onzin, denkt Hehenkamp, geld in de zak van de fabrikant is de ware reden.
Ander voorbeeld: de eendenbek, het meestgebruikte gynaecologische instrument. Toen hij twintig jaar geleden het vak betrad, waren die allemaal van metaal. Nu zijn ze allemaal van plastic, ze gaan na gebruik rechtstreeks de prullenbak in. Een stuk goedkoper, want het steriliseren van een metalen eendenbek is twee keer zo duur als het aanschaffen van een plastic exemplaar. ‘De lineaire economie is zo efficiënt geworden dat het heel veel moeite gaat kosten om de circulaire economie weer op te tuigen.’
Dat ondervinden Weijers en Schoenmaeckers nu ook. Al is het maar vanwege de strenge recyclingregels van de afvalverwerker. Recyclen lukt alleen bij een zuiverheidsgraad van meer dan 90 procent plastic. Is de papieren sticker op de verpakking groter dan 10 procent van de oppervlakte? Helaas, dan moet de hele verpakking bij het gewone afval.
Dat leidt ertoe dat de onderkant van de verpakking van de operatiehandschoenen wél in de roze zak mag, maar de bovenkant niet. ‘Gelukkig zijn mijn collega’s enorm gemotiveerd om mee te werken’, zegt Weijers. Dertig roze zakken per dag worden er momenteel gevuld en dat scheelt ruim 100 kilo plastic afval per week.
Dat geldt voor het gehele ziekenhuis, zegt Roel Goffin, lid van de raad van het bestuur. ‘Wij hebben 23 green teams in het ziekenhuis. Laat het woord ‘duurzaamheid’ vallen en mensen komen op hun eigen afdeling in actie om onze footprint te verlagen.’ Na de opdekkamers zijn ook de verpleegafdelingen aan de beurt om het plastic te recyclen. En uiteindelijk moet ook het licht vervuilde materiaal een tweede leven krijgen.
Niet alleen in Heerlen, maar ook in de rest van Nederland. ‘We willen hier een blauwdruk maken’, zegt Schoenmaeckers, ‘een soort gids met welk ziekenhuisafval kan worden gerecycled, en op welke manier. Dan hoeven de overige ziekenhuizen maar te volgen.’ Als er genoeg ziekenhuizen meedoen, dan kunnen zij gezamenlijk bij de industrie beter recyclebare verpakkingen eisen, is het idee.
Het is niet de enige manier waarop operatiekamers in Nederland groener worden, zegt Hehenkamp. In elk ziekenhuis lopen wel projecten, van evidente milieubelasters als de anesthesiegassen en het stroomgebruik tot verrassende initiatieven voor luiers en mondkapjes.
Nu pas beginnen de eerste zorgverzekeraars herwasbaar incontinentiemateriaal voor volwassenen te vergoeden. Tot nu toe deden ze dat alleen bij wegwerpluiers. Hehenkamp, droogjes: ‘Dat helpt natuurlijk niet bij de transitie.’
Of neem doorgeschoten infectiepreventie: medewerkers van het operatiecomplex dragen mondkapjes op plekken waar dat niet nodig is, trekken plastic handschoenen aan als zij een patiënt bij de benen overtillen van bed naar operatietafel. Hehenkamp: ‘Dat hoeft niet, maar mensen doen het wel.’
Grootste winstpakker: ‘Boven elke operatieafdeling is een ruimte vol luchtverversingsmachines. Zet je de zwaarste stand aan, dan wordt de lucht wel zestig keer per uur compleet gezuiverd. Dat is lang niet altijd nodig. Zet je de machines ’s nachts uit, of op een minder hoge stand tijdens minder invasieve operaties, dan kun je enorme hoeveelheden energie besparen.’
Het geld dat het oplevert, moeten ziekenhuizen gebruiken voor groene programma’s, vindt Hehenkamp. ‘Als je duidelijke doelstellingen hebt, kun je die vrijwel altijd kostenneutraal realiseren. En zelfs als dat niet helemaal lukt, een gezonde toekomst mag best iets kosten, toch?’
Er is een landelijk netwerk, De Groene Ok, een samenwerkingsverband van zestien wetenschappelijke en beroepsverenigingen om de zorg op de operatiekamers te verduurzamen. Chirurgen, operatieassistenten, anesthesiemedewerkers, ze delen daar ideeën om de voetafdruk te verminderen. Dit jaar nog moet er een ‘groene barometer’ komen, waarin elk ziekenhuis kan opzoeken hoe groen het is ten opzichte van de andere ziekenhuizen.
En sinds 2022 is er de Green Deal Duurzame zorg 3.0, waarin de zorg heeft afgesproken om in 2030 30 procent minder CO2 uit te stoten ten opzichte van 2018, en een kwart minder restafval weg te smijten.
Het zijn afspraken die ziekenhuizen ook verder moeten laten kijken dan hun eigen begroting. Het mag moeilijk zijn om een businesscase te bouwen die het wassen van operatiejassen voordeliger laat uitkomen dan het steeds maar opnieuw weggooien. Maar, zegt Hehenkamp, als je de maatschappelijke baten buiten het ziekenhuis meerekent, dan zijn herbruikbare operatiejassen wél de betere optie.
Weijers loopt inmiddels met haar roze zakken door de ziekenhuisgang op weg naar de milieustraat. Klaar om ze in de container met de roze rand ‘te handballen’. ‘Het lekkerste moment van de dag.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant