Justin Trudeau trad vrijdag af als premier van Canada, nadat zijn populariteit vorig jaar tot een dieptepunt was gedaald. Maar juist sinds Trumps aantreden ligt hij weer goed bij de Canadezen.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname.
‘Hij geloofde dat zijn ideeën de beste waren om van Canada een geweldig land te maken’, vatte hoogleraar politicologie Charles-Étienne Beaudry de kracht en zwakte van Justin Trudeau (53) deze week samen in een reportage van publieke omroep CBC.
Is het verstandig dat Trudeau vrijdag opstapte als premier van Canada? Twee maanden geleden was dit een makkelijke vraag: het was noodzakelijk. Peiling op peiling tuimelde de Canadese Liberale Partij naar een nieuw dieptepunt. Het leek de hoogste tijd dat Trudeau verdween in de coulissen waaruit hij een decennium geleden tevoorschijn was gekomen als internationaal progressief boegbeeld en popsterpoliticus – New York Magazine maakte bij zijn inauguratie aankleedpoppetjes van de leider die door lifestylebladen werd geroemd om zijn ‘hete’ figuur en smeulende blik.
‘Omdat het 2015 is’, luidde destijds het gevleugelde antwoord van Trudeau op de vraag waarom vrouwen, inheemse Canadezen en aanhangers van verschillende religies vertegenwoordigd waren in zijn eerste kabinet. Vol vuur kondigde de jonge, eloquente premier op speels gekleurde sokken een tijdperk van ‘positieve politiek’ aan. Trudeau noemde zichzelf een feminist en doopte Canada tot de eerste ‘postnationale staat ter wereld’, omdat het land in zijn ogen geen ‘kernidentiteit’ of ‘mainstream’ kende, maar een harmonieuze etnische symbiose was. Vooral jonge Canadezen zagen hun levensvisie in dit ideaal weerspiegeld en droegen Trudeau op handen.
Negen doorgespoelde jaren later had slechts 22 procent van de Canadezen begin januari nog vertrouwen in de premier. De afhakers verweten Trudeau dat hij dezelfde was gebleven, terwijl Canada veranderde – niet ten goede. Trudeau was een anachronisme geworden, omdat hij geen antwoord had op de problemen van 2025: de dure boodschappen, de in korte tijd verdubbelde huizenprijzen, de wachtlijsten in de zorg, de polarisatie, de vijandige houding tegenover migranten. Dit alles tegen een grimmige geopolitieke achtergrond. Het sentiment werd aangewakkerd door zijn politieke tegenstrever Pierre Poilievre, die campagne voerde met de slogan dat Canada ‘kapot’ is en Trudeau onder andere ‘een clown’ noemde.
Maar vanaf 20 januari zette Donald Trump alle politieke zekerheden in het buurland op losse schroeven. De Canadezen hadden zich schrap gezet voor dit moment, maar waren toch onaangenaam verrast dat ze niet alleen een handelsoorlog voor hun kiezen kregen, maar ook toespelingen op inlijving van hun land ‘met economisch geweld’.
En opeens was Justin Trudeau weer de politicus die de juiste woorden vond om de saamhorige woede van de kort daarvoor nog ontevreden, verdeelde Canadese bevolking te kanaliseren. ‘Twee vrienden die vechten is precies wat onze tegenstanders willen zien’, slingerde hij Trump naar het hoofd. Waarna hij zich tot de Canadese bevolking richtte met de boodschap dat hij tot zijn laatste dag voor hen zou vechten.
Als er een rol is waarin Trudeau bij vriend en vijand respect inboezemt, dan is het die van Trumps antithese. Hij bereikte deze status gedurende Trumps eerste termijn door als reactie op de Amerikaanse ‘moslimban’ de deuren wijdopen te zetten voor vluchtelingen uit Syrië en Afghanistan. Zo verhief Trudeau in zijn kielzog de doorgaans meegaande en bescheiden Canadezen tot de betere Noord-Amerikanen.
De nationale identiteit van een land is nooit eenduidig, maar die van Canada is bovengemiddeld ingewikkeld. Canada is enorm, met de grootste landmassa na Rusland. Maar met ‘slechts’ 41 miljoen inwoners is het een muis naast de Amerikaanse olifant. Cultureel en etnisch is het land extreem divers, omdat volgens de laatste telling in 2021 bijna de helft van de bevolking een migrant van de eerste of tweede generatie is. Bovendien is Canada een federatie met sterk ontwikkelde regionale identiteiten.
Als gevolg hiervan is de nationale Canadese identiteit meer dan in andere landen gekoppeld aan de identiteit van de premier, schrijft historicus Raymond B. Blake in zijn boek over de politieke erfenis van Canadese leiders, die volgens hem ‘een soort identiteitsmakelaars’ zijn. Trudeaus vader, de in Canada legendarische ex-premier Pierre Elliott Trudeau, is daar volgens velen het best in geslaagd. Hij legde tussen 1968 en 1979 en tussen 1980 en 1984 de basis voor de moderne verzorgingsstaat en gaf de Canadezen daarmee een belangrijk identitair puzzelstuk ten opzichte van de VS – het land van ieder voor zich.
De oude Trudeau was al jaren dood toen zijn zoon in 2016 zijn opwachting maakte voor zijn eerste G7-top, in Japan. ‘Het lijkt wel een eeuw geleden’, verzuchtte een Amerikaanse tv-presentator bij een foto van Justin Trudeau, uittorenend boven toenmalig Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en de Britse premier David Cameron – het was een maand voor de Brexit. Verderop in het rijtje zijn Barack Obama en Angela Merkel lachend in gesprek.
De internationale Trudeaumania was op het hoogtepunt toen Trump in november van dat jaar de Amerikaanse verkiezingen won en Trudeau opeens de hoeder van de liberale democratie op het Noord-Amerikaanse continent was. Een status die Barack Obama zelf benadrukte toen hij zijn buurman op het hart drukte dat hij ‘de top van de heuvel moest bewaken’. Trudeau was in zijn element en genoot van deze rol, volgens de overlevering van politieke tijdgenoten. Tegen The New York Times zei een niet bij naam genoemde leider uit de G7 dat die in gezelschap van Trudeau vaak lang moest wachten, omdat de Canadees uitgebreid de tijd nam voor selfies en gesprekken met fans.
Trudeau is een politicus die het best gedijt in een gevecht met een externe vijand. Internationaal was dat Trump, in het binnenland was dat zijn eigen imago. De oudste van drie zonen van Pierre Trudeau en activist Margaret Sinclair gold in de publieke opinie als een mooiboy en een mooiprater die het doorzettingsvermogen van zijn vader miste.
Die reputatie bokste Trudeau in 2012 letterlijk van zich af in een wedstrijd tegen de conservatieve volksvertegenwoordiger Patrick Brazeau, georganiseerd door hun kapper. In de volgepakte, schemerig verlichte balzaal van een hotel in Ottawa – de setting had alles in zich voor een lange, verhalende songtekst van Bob Dylan – schakelde Trudeau zijn langharige tegenstander in drie rondes uit.
Trudeaus sterrenstatus dreef niet alleen op internationale roem. Zijn kabinet kwam snel uit de startblokken met de legalisering van marihuana als eerste wapenfeit. Daarna volgde een reeks sociale maatregelen, waaronder een programma ter bestrijding van kinderarmoede – die sindsdien met de helft is afgenomen. Een speerpunt van Trudeau was de verzoening met Canada’s inheemse bewoners. Ook daar boekte Trudeau progressie, is het algemene oordeel, al leidde de emancipatie ook tot meer conflicten over grond en gelijke behandeling.
Trudeau zal ook de geschiedenis ingaan als de Canadese premier die de meeste klimaatmaatregelen heeft bedacht en uitgevoerd. Maar hij overspeelde zijn hand bij de CO2-belasting, die vanaf het begin omstreden was, ook binnen zijn eigen partij. De afschaffing ervan is een van de speerpunten van de campagne van concurrent Poilievre. Maar ook Trudeaus opvolger Mark Carney heeft aangekondigd deze gehate belasting de nek om te draaien.
De weg naar de afgrond begon voor Trudeau tijdens de pandemie, toen hij na zijn nipte herverkiezing met een minderheid regeerde. In 2021 ontstond uit protest tegen de verplichte testcertificaten het zogenoemde Freedom Convoy, een truckersopstand die achteraf ook de kraamkamer van Trumps Maga-gedachtegoed in Canada bleek te zijn. In de reactie op deze protesten was Trudeau allesbehalve zijn verzoenende zelf. Hij liet geen gelegenheid onbenut om af te geven op de in zijn ogen ‘complotdenkende, xenofobe en misogyne minderheid’.
Daarbovenop kwamen de drie miljoen tijdelijke arbeidsmigranten die Trudeau vanaf 2022 het land binnenhaalde om de economie aan te zwengelen. Dat lukte, maar de zorg, het onderwijs en andere politieke voorzieningen wankelden onder de nieuwe aanwas. Hiermee verspeelde Trudeau iets waarin Canada in de westerse wereld inmiddels bijna uniek was én dat een bestanddeel van de nationale identiteit vormde: een breed gedeelde politieke consensus over de toegevoegde waarde van immigratie.
De tweede, minstens zo belangrijke reden van Trudeaus verval is wat Canadezen samenvatten onder de noemer ‘de schandalen’: een reeks wereldvreemd aandoende misstappen die zijn imago van morele verhevenheid om zeep hielpen.
Zo werd Trudeau in 2017 veroordeeld voor belangenverstrengeling na een gratis familievakantie op het eiland van de Aga Khan, de steenrijke religieuze leider van een islamitische minderheidsgroepering die in Canada op lobbylijsten staat. Een jaar later drukte een Indiase krant een serie foto’s af van Trudeau en zijn vrouw – van wie hij inmiddels is gescheiden – in traditionele Indiase feestkledij, poserend bij toeristische attracties. Culturele toe-eigening, volgens velen. Daaroverheen kwam The Economist met foto’s van een jonge Trudeau met een zwartgeschminkt gezicht.
Deze toondoofheid voor de grenzen van het maatschappelijk betamelijke is een gevolg van Trudeaus geprivilegieerde achtergrond, denkt Stephen Maher. De journalist en schrijver gaf zijn vorig jaar verschenen Trudeau-biografie de titel The Prince, een verwijzing naar zijn status als de zoon van een beroemde vader, maar ook naar het gelijknamige boek van Machiavelli over macht en leiderschap.
Hoe verder Trudeaus populariteitswaarden het afgelopen twee jaar daalden, des te groter leek de cognitieve dissonantie waaraan de Canadese premier leed. Toen het aantal antisemitische incidenten in Canada steeg na de terreur van Hamas op 7 oktober 2023, vroeg Trudeau de Canadezen haast mokkend of ze niet ‘wat aardiger tegen elkaar’ konden zijn. Afgelopen najaar probeerde een deel van de Liberale fractie hem tot aftreden te dwingen. Na ruim drie uur hoorbare ruzie achter gesloten deuren zei Trudeau lachend tegen een haag microfoons dat zijn partij ‘sterk en verenigd’ was.
Biograaf Maher bood in een interview met de Canadese omroep CBC twee interpretaties voor deze uitspraak, een aardige en een onaardige. Het kan een uiting zijn van Trudeaus sterke karakter en geloof in eigen kunnen, zei hij, maar ook een blijk van narcisme – een diagnose die verschillende partijgenoten al dan niet anoniem op Trudeau hebben gestempeld. Volgens hen is Trudeau verslaafd aan aandacht en ziet hij alleen het Canada dat hij wenst te zien.
De genadeklap voor Trudeau kwam in december 2024 van vicepremier en minister van Financiën Chrystia Freeland. In een openbare ontslagbrief beschuldigde ze haar voormalige politieke boezemvriend ervan dat hij een uiterst onzekere politieke overwinning wilde afdwingen met kwistige overheidsuitgaven over de ruggen van de bevolking. De Canadezen hadden volgens haar meer baat bij spaarzaamheid, met het oog op de komst van Trump. Na het kerstreces kondigde Trudeau zijn terugtrekking aan. De overheersende reactie was opluchting.
Maar sinds Trumps aantreden waarschuwen politiek analisten in Canadese media dat het te vroeg is om uitspraken te doen over het uitlekgewicht van Trudeaus tijdperk. Toch blijven veel Canadezen ervan overtuigd dat zijn tijd is gekomen. ‘Ik vond dat hij het de afgelopen weken geweldig deed’, zei voormalig Trudeau-stemmer Pascale Petitclerc deze week tegen CBC. ‘Maar ik vrees dat we ons vooral zullen herinneren dat hij te veel geld heeft uitgegeven.’
De overweldigende steun voor Trudeaus vrijdag aangetreden opvolger Mark Carney laat zien dat de Canadese Liberalen denken dat ze Trump, Poilievre en de tijdgeest het best kunnen pareren met een centristische technocraat aan het roer. Carney verdiende zijn sporen als leider van de Canadese centrale bank tijdens de financiële crisis en legt de nadruk op zijn saaie zakelijkheid.
Krijgen ze gelijk? Trudeaus wederopstanding in de afgelopen weken laat zien dat het politiek verdeelde Canada in staat is zijn krachten te bundelen als er tegenover een Trump een Trudeau staat, een politicus die ook een beetje larger than life is, maar in de tegenovergestelde politieke richting.
Zijn officiële afscheidsspeech hield Trudeau vorige week na de verkiezing van Carney. Maar donderdag, in zijn laatste etmaal als premier, verscheen plotseling nog een videoboodschap op X waarin hij geëmotioneerd zwoer ‘voor altijd moedig en onbeschaamd Canadees te blijven’. Hij smeekte zijn landgenoten hetzelfde te doen. Wellicht, wordt er gespeculeerd, maakt Trudeau net als zijn vader veertig jaar geleden een verrassende rentree. Althans, hij lijkt nog niet knock-out.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant