Precies drie jaar doet de Russische krant The Moscow Times vanuit Nederland verslag van de ontwikkelingen in eigen land. Het is een gevecht tegen de Russische autoriteiten, met altijd de dreiging van represailles voor familie die is achtergebleven.
is redacteur van de Volkskrant.
In een doodgewoon Nederlands kantoorgebouw zie je werk waarvoor Russische kunstenaars tegenwoordig achter de tralies belanden. Er hangt olieverf op canvas waarin tv-propagandisten van Russische staatszenders in een berkenbos tot hun middel in het bloed staan, er hangt een Sovjet-pionier die een pistool op de eigen slapen richt en er hangt een parodie op een socialistisch-realistisch schilderij van een recordoogst die bestaat uit waardeloze roebelbiljetten.
Een van de kunstenaars die hier hangen, Sasja Skotsjilenko, werd in 2022 tot zeven jaar strafkamp veroordeeld omdat zij in een supermarkt in Sint-Petersburg prijskaartjes had vervangen door korte teksten over Russische oorlogsmisdaden in Oekraïne. Vorige zomer kwam ze vrij bij een gevangenenruil tussen Rusland en het Westen.
Veel kunst in dit kantoor, onderkomen van The Moscow Times, vrijdag precies drie jaar actief in ballingschap, is Rusland uit gesmokkeld. De locatie mag om veiligheidsredenen niet aan de grote klok worden gehangen. Op een vorige locatie verschafte een cameraploeg van een Russische staatszender zich toegang tot het gebouw om een item te schieten over naar Nederland uitgeweken ‘verraders’.
De namen van de mensen die de krant in ballingschap gestalte geven mogen evenmin worden genoemd – stukken worden al drie jaar niet meer ondertekend. De enige Russische geïnterviewde die in dit verhaal met naam acte de présence geeft, is Alexander Gubsky, uitgever en boegbeeld van The Moscow Times in Nederland. ‘Ik ben een publiek figuur, de Russische autoriteiten weten dat ik hier zit en wat ik doe. Voor de journalisten die hier werken geldt dat niet, hun families kunnen met represailles te maken krijgen als bekend wordt wat ze doen.’
Gubsky (55) ontvangt in de vergaderruimte waar een borstbeeld staat van de vorig jaar op 47-jarige leeftijd in gevangenschap gestorven Russische oppositieleider Aleksej Navalny. Gubsky is behalve een geestverwant ook een generatiegenoot. Dat is niet toevallig. De generatie van Navalny is de eerste én enige Russische generatie die zich zonder propaganda een beeld van de wereld kon vormen: de leden waren tieners toen de propaganda in de late jaren tachtig onder Sovjet-leider Michail Gorbatsjov verdween en ze waren de 30 al gepasseerd toen de propaganda in de 21ste eeuw onder Vladimir Poetin terugkeerde. ‘Kinderen van de jaren negentig’, noemt de uitgever van The Moscow Times zijn generatie.
Wie met de razendsnel pratende Gubsky converseert, waant zich terug in het voormalige communistische Europa van de jaren negentig. Daar wemelde het van de mensen zoals hij, destijds twintigers die nog sneller dachten dan ze praatten, drie dingen tegelijk deden en de dag nadat iets was mislukt al met iets nieuws bezig waren. Veerkracht: dat is handig als je helemaal opnieuw moet beginnen. Gubsky: ‘Ik ben drie jaar geleden halsoverkop uit Moskou vertrokken, alles achtergelaten, appartement, auto, de sleutels zaten nog in mijn zak toen ik op het vliegtuig sprong.’
Aan de muur van de vergaderruimte hangt een ingelijste voorpagina van de allereerste editie van The Moscow Times, van vrijdag 6 maart 1992. De eerste Engelstalige krant van Rusland was het geesteskind van de Nederlandse journalist-uitgever Derk Sauer. Hij vertrok naar Moskou in 1989, de Sovjet-Unie bestond nog, richtte daar het multimediabedrijf Independent Media op en lanceerde in de jaren negentig de ene na de ander nieuwe titel op de Russische markt. Toen Sauer het bedrijf in 2005 aan Finse Sanoma verkocht, gaf het drie kranten en meer dan dertig tijdschriften uit.
Aan het eind van de 20ste eeuw had The Moscow Times een papieren oplage van een paar honderdduizend. Op de redactie werkten toen meer dan honderd westerse journalisten. ‘Het is nu moeilijk meer voor te stellen’, zegt Gubsky, ‘maar er woonden destijds 200 duizend westerse expats in Moskou.’
Samantha Berkhead (33), hoofdredacteur van de huidige Engelstalige editie van The Moscow Times, mag ook gewoon met naam in dit stuk worden opgevoerd. Zij groeide op aan de Amerikaanse oostkust en heeft geen familie in Rusland. Van jongs af aan was Berkhead gefascineerd door alles wat met Rusland te maken had, verslond Russische literatuur en had de droom er te gaan wonen. Toen zij in 2019 naar Moskou verhuisde omdat ze er voor The Moscow Times kon gaan werken, was zowel de internationale redactie als de westerse gemeenschap in de Russische hoofdstad al drastisch gekrompen. De digitale revolutie had een einde gemaakt aan de papieren krant, de laatste verscheen in 2017. De toenemende repressie van het Russische regime maakte het journalistieke werk elke dag moeilijker.
‘Iets wat de ene dag nog kon, kon de volgende dag niet meer’, zegt Berkhead. ‘In mijn eerste jaren kon ik voor verhalen nog gewoon de straat op, met demonstranten praten, mensen durfden je nog te woord te staan. Daarna zag je echt hoe de angst iedereen in zijn greep kreeg.’
In haar laatste jaar voelde ze zichzelf vaak ook niet veilig meer. Toen haar landgenoot Evan Gershkovich in 2023 tijdens een reportagereis werd gearresteerd, besefte ze dat het haar ook had kunnen gebeuren. ‘Werken voor The Moscow Times in die periode was als het langzaam schrijven van een overlijdensbericht voor een vrije samenleving’, zegt Berkhead. Noem haar verblijf in Nederland gerust ‘ongewoon’: ze kwam voor Rusland naar Europa, maar ze moest uit Rusland weg om over Rusland te kunnen blijven schrijven. ‘Fysiek ben ik hier, maar mentaal ben ik de hele dag daar, net als iedereen hier op de redactie.’
Het is ingewikkeld om vanuit Nederland verslag te doen over Rusland, maar het is geenszins onmogelijk, zegt Berkhead. ‘Het kost alleen veel meer tijd om erachter te komen hoe iets echt zit.’ Sinds 2022 is het Russen officieel verboden ‘onwenselijke organisaties’ te woord te staan, The Moscow Times kreeg die status in juli 2024. Echter, het regime kon redacteuren hun eigen netwerken niet zomaar afpakken. De berichtendienst Telegram is als bron heel belangrijk geworden. De Russische lokale journalistiek levert ook vaak waardevolle informatie op. Het regime kan mensen verbieden een oorlog een oorlog te noemen, maar het kan niet voorkomen dat er in lokale publicaties weduwen van gesneuvelde soldaten opduiken die vertellen over de rampspoed die hen trof.
Tot januari 2022 was The Moscow Times een louter Engelstalige publicatie. De Russische editie is een doorstart van de krant Vedomosti (‘Verklaringen’) die Sauer in 1999 lanceerde als equivalent van The Wall Street Journal. Behalve Ruslands grootste zakenkrant was Vedomosti óók jarenlang Ruslands grootste organisator van zakelijke conferenties.
Achteraf is het verrassend hoelang het regime deze krant ongemoeid liet. ‘De redactie was voor mij als een heerlijk eiland waar je alles kon zeggen en iedereen begreep wat er echt aan de hand was’, zegt een redacteur in ballingschap. ‘Zodra je buiten kwam, stapte je de donkere wereld van de propaganda en leugens in.’ Pas in 2020 werd Vedomosti, zoals oud-redacteuren het zeggen, ‘door het Kremlin gekidnapt’. ‘We zijn toen allemaal weggegaan. De huidige versie van Vedomosti in Rusland heeft niets met de oude versie te maken.’
Het jaar dat het regime Vedomosti aan banden legde, zochten de oude redacteuren opnieuw contact met Sauer, die in 2017 zijn geesteskind The Moscow Times van het Finse Sanoma had teruggekocht. Onder Sauers leiding verscheen het oude Vedomosti eerst kort online als V-Times. Nadat V-Times als ‘buitenlandse agent’ was bestempeld, ging de publicatie online als de Russische versie van The Moscow Times. Dat was de situatie toen Poetin op 4 maart 2022, een week na de grootschalige invasie van Oekraïne, de federale wet Nr.32-FZ ondertekende, met een verbod op niet door het regime goedgekeurd nieuws. Het bedrijven van onafhankelijke journalistiek in Rusland werd daarmee onmogelijk. Op 7 maart meldde The Moscow Times vanuit Nederland verder te zullen gaan. Precies één week na dat bericht, op 14 maart 2022, was de krant in het Engels én in het Russisch weer online.
Vraag redacteuren hoe moeilijk het was halsoverkop te moeten besluiten of ze Rusland wilden verlaten en de antwoorden zijn verrassend overeenstemmend: helemaal niemand zegt te hebben geaarzeld. Als je de kans krijgt de feiten te blijven melden en daarmee vanuit het buitenland een bres te slaan in de propaganda van de Russische staat, dan grijp je die met beide handen aan. Niets ergers dan onder dwang leugens te moeten bezigen.
Vraag redacteuren hoe het leven in ballingschap hun persoonlijk bevalt en de antwoorden lopen wel uiteen. Over het algemeen gaat het de alleenstaande redacteuren goed af, net als de redacteuren met heel jonge of juist volwassen kinderen. Het moeilijkst is het voor redacteuren met kinderen in de leeftijd van 10 tot 15 jaar. Het zijn steevast jonge tieners die het meest gehecht zijn aan de plek waar hun vrienden wonen en het meest ontregeld als je ze daar weghaalt.
Vraag redacteuren of ze verwachten binnen afzienbare tijd weer in Rusland te kunnen werken en de antwoorden zijn pessimistisch tot zeer pessimistisch. Immers, zelfs vele catastrofale beslissingen hebben Poetins positie niet aan het wankelen gebracht. Mocht hij snel sterven of door zijn eigen veiligheidsdienst opzij worden geschoven, dan zal hij worden opgevolgd door mensen die eenzelfde soort regime voorstaan: een oppositie om het machtsvacuüm te vullen, is er niet meer. De extreme repressie van de laatste tien jaar heeft zeer weinig overgelaten van wat er in Rusland aan oppositie bestond. Navalny is dood. Sinds 2022 hebben bijna een miljoen Russen hun land verlaten, bijna allemaal mensen uit het politiek bewuste segment van de bevolking.
Maar wat alle redacteuren daar meteen aan toevoegen: we zijn tijdens het werk helemaal niet met de toekomst bezig, we doen dit werk ongeacht wat er zal gebeuren, omdat dit werk gedaan moet worden, om mensen dagelijks een ontsnappingsroute te bieden uit een lawine van leugens. Online heeft de site van The Moscow Times nu maandelijks een miljoen bezoekers in Rusland, hoe veel moeite mensen vaak ook moeten doen stukken te lezen. ‘Hoe belangrijker het verhaal dat we brengen, hoe vaker de autoriteiten ons blokkeren’, zegt uitgever Gubsky. ‘Als we een goed verhaal hebben, blokkeren ze ons elke vijf minuten.’
Ook belangrijk zijn de podcasts en videos, vooral de korte nieuwsvideo’s van 40 à 50 seconden die worden verspreid via TikTok, Telegram en YouTube waarin verhalen worden samengevat: die worden steevast miljoenen keren bekeken. Op YouTube biedt The Moscow Times ook langere podcasts en documentaires aan. Ook daarvoor geldt dat mensen in Rusland er moeite voor moeten doen, want de autoriteiten doen alles om het kijken te ontmoedigen. ‘Het kan vijf of tien minuten duren voordat Russen op YouTube een video kunnen zien’, zegt Gubsky, ‘maar we merken dat mensen het er massaal voor over hebben.’
Zelf is Gubsky ook nog koortsachtig bezig met projecten om The Moscow Times in Nederland van eigen inkomsten te voorzien. Deze krant kon de eerste jaren in ballingschap overleven dankzij giften van DPG Media. Gubsky, kind van het Rusland van de jaren negentig, zit vol ideeën en plannen. Een belangrijke boodschap van alle mensen die deze publicatie in ballingschap gestalte geven: als de redacteuren van The Moscow Times niet inventief en veerkrachtig waren geweest, dan hadden ze niet overleefd wat ze allemaal hebben overleefd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant